Gabon

Gabon, rasman Gabon Respublikasi (fransuzça: République Gabonaise) — Markaziy Afrikadagi davlat. Poytaxti — Librevil, rasmiy tili — fransuz tili, pul birligi — Afrika franki. Mamlakat ma'muriy jihatdan 9 viloyatga bölinadi.

Gabonning qadimgi va örta asrlardagi tarixi kam örganilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada mintaqaning dastlabki aholisi bambenga ovçi-termaçi xalqlari, miloddan avvalgi 13-asrdan esa bantu köçmançilari joylaşa boşlagani aytiladi. 1485-yilda birinçi bölib portugal dengizçilari paydo bölgan. Keyinçalik Yevropa va Amerika savdogarlari Gaboni qul ovlanadigan asosiy hududlardan biriga aylantirgan. 1839-yildan fransuzlar Gabon daryosi böylarida öz qişloqlarini qura boşlagan.

Gabon dastlab Fransiya Kongosining bir qismi bölgan, 1886-yildan alohida ma'muriy birlikka aylangan. Mustamlaka maqomi va Fransuz Ekvatorial Afrikasiga kiriş sanalari manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 1903-yilda rasman Fransiya mustamlakasi deb e'lon qilingani va 1910–1958-yillarda Fransuz Ekvatorial Afrikasi tarkibida bölgani, inglizça Vikipediyada esa Fransiya hududni 1885-yilda rasman egallagani aytiladi. 1958-yilda Gabon içki muxtoriyat huquqiga ega böldi. 1960-yil 17-avgustda mustaqil davlat deb e'lon qilindi va şu yili BMT a'zosi böldi. 17-avgust — Mustaqillik kuni, milliy bayram.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1961-yilda prezident etib Leon Mba saylangan. 1967-yildan Omar Bongo prezident böldi, 1968-yilda bir partiyaviy tizim örnatildi. 1990-yillarda köp partiyaviylikka ötildi. Omar Bongo 2009-yilda vafot etgaç, prezident bölib uning öğli Ali Bongo e'lon qilindi.

Gabon ekvatorial va subekvatorial mintaqada joylaşgan. Maydoni 267,7 ming km² (rus tilidagi Vikipediyada 267 667 km²). Ğarbda Gvineya qöltiği, şimolda Kamerun, şimoli-ğarbda Ekvatorial Gvineya, şarq va janubda Kongo Respublikasi bilan çegaradoş. Içki qismini Janubiy Gvineya qirlari egallagan; eng baland nuqta — Şayyu toğlaridagi Ibunji çöqqisi (1580 m). Atlantika sohilida eni 200 km gaça bölgan pasttekislik çözilgan. Iqlimi issiq va nam, yillik yoğin 1500–2000 mm. Eng katta daryosi — Ogove. Hududning taxminan 80 foizini doimiy yaşil örmonlar egallaydi. Foydali qazilmalardan marganes, uran, temir rudasi bor. Vonga-Vong va Okanda milliy boğlari mavjud.

Gabon — respublika. Özbekça Vikipediyada 1990-yil mayda qabul qilingan, 1997-yil aprelda özgartirişlar kiritilgan konstitutsiya amal qilişi aytilgan. Davlat boşliği — prezident; qonun çiqaruvçi hokimiyat ikki palatali parlament (Millat majlisi va Senat) qölida. Boş vazir va Vazirlar Kengaşi a'zolarini prezident tayinlaydi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2023-yil 30-avgustdan 2025-yil 12-aprelgaça mamlakat harbiy xunta hokimiyati ostida bölgan.

Gabon tabiiy resurslarga boy, biroq iqtisodiy jihatdan orqada qolgan deb ta'riflanadi. Neft va tabiiy gaz sohil va şelfdan qazib olinadi. Mamlakat okume yoğoçi tayyorlaşda dunyoda 1-örinda. Qişloq xöjaligida mayda dehqon xöjaligi ustun; kofe va kakao eksport qilinadi. Asosiy portlar — Port-Jantil va Librevil. Eksportda neft, marganes rudasi, uran konsentrati, yoğoç muhim örin tutadi. Rus va ingliz tilidagi manbalarda Gabon jon boşiga daromad böyiça Afrikadagi boy davlatlardan biri, biroq aholining katta qismi kambağal ekani qayd etilgan.

Mustaqillik davrida 14 yoşdan katta aholining 77 foizi savodsiz bölgan. 1959-yilda 6–16 yoşli bolalar uçun majburiy ta'lim qonuni qabul qilindi; darslar fransuz tilida olib boriladi. 1970-yilda Librevilda Milliy universitet taşkil etilgan. An'anaviy turar joylar palma şoxlaridan tomi yopilgan yoğoç uylardir. Yoğoç öymakorligi, fil suyagidan buyumlar yasaş, töqiş va kaştaçilik rivojlangan. Fang qabilasining yoğoç haykalçalari va bakota qabilasining „mbulungumu“ şakllari öziga xos hisoblanadi. 1971-yilda „Yöl bölsin, Kumba?“ nomli birinçi töla metrajli badiiy film yaratilgan.