Janubiy Sudan

Janubiy Sudan (rasman Janubiy Sudan Respublikasi) — şarqiy Afrikadagi mamlakat, poytaxti va eng yirik şahri Juba. Sudandan ajralganidan beri dengizga çiqişi yöq. 2011-yil 9-iyulda mustaqil davlat deb e'lon qilingan.

Manbalarga köra, nilotik xalqlar (dinka, nuer, şilluk, bari va boşqalar) Janubiy Sudan hududiga 10-asrdan oldin kirib kelgan. 15–19-asrlarda qabilalarning köçişi natijasida dinka, nuer va şilluk Bahr al-Ğazal hamda Yuqori Nil mintaqasida, açoli va bari esa Ekvatoriyada joylaşgan. Sudan 19-asrda Misrning Muhammad Ali sulolasi tomonidan bosib olingan, 1899-yildan 1956-yilda mustaqillikka erişgunga qadar Angliya–Misr kondominiumi tarkibida bölgan. Britaniya ma'muriyati şimol va janubni alohida boşqargan; 1922-yildagi “Yopiq okruglar töğrisida”gi farmon janubda islom tarqalişini çeklagan.

Sudan mustaqillikka erişgaç, ikki fuqarolik uruşi bölgan: birinçisi 1955–1972-yillarda, ikkinçisi 1983–2005-yillarda. 1972-yilda Janubiy Sudan muxtor mintaqasi taşkil etilib, 1983-yilgaça mavjud bölgan. 2005-yilda Naivaşa kelişuvi imzolangaç, janub avtonomiyasi tiklangan va 6 yildan keyin mustaqillik böyiça referendum ötkaziş huquqi berilgan. Uruş qurbonlari soni haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: rus tilidagi Vikipediya amerikaça baholarga tayanib, taxminan 2 million tinç aholi halok bölganini, ingliz tilidagi Vikipediya esa 2,5 milliondan ortiq odam halok bölganini yozadi.

2011-yil 9–15-yanvarda referendum ötkazildi; qatnaşganlarning 98,83 foizi ajralib çiqiş tarafdori böldi. 2011-yil 9-iyulda mustaqillik e'lon qilindi, 14-iyuldan davlat BMT a'zosi. 2012-yil 18-aprelda Xalqaro valyuta jamğarmasi va Jahon bankiga a'zo böldi. Abyey hududining maqomi hal bölmagan. 2013-yil dekabrida Prezident Salva Kiir va sobiq örinbosari Riek Maçar örtasidagi siyosiy kuraş fuqarolik uruşiga aylandi; 2018-yil avgustida hokimiyatni bölişiş haqidagi yangi kelişuv kuçga kirdi.

Davlat şarqda Efiopiya, janubda Keniya, Uganda va Kongo Demokratik Respublikasi, ğarbda Markaziy Afrika Respublikasi, şimolda Sudan bilan çegaradoş. Çegaralarining umumiy uzunligi — 6018 km, maydoni — 644 329 km². Landşaftida tekisliklar, platolar, quruq va tropik savannalar, sersuv tekisliklar hamda örmonli toğlar bor. Mamlakat markazida janubdan şimolga oqadigan Nil daryosi tizimi asosiy tabiiy xususiyat bölib, uning markazida Sudd deb ataluvçi katta botqoqlik joylaşgan. Qurğoqçilik davri qisqa va faqat qiş oylarida davom etadi. Yillik yoğin şimolda 700 mm dan janubi-ğarbda 1400 mm gaça. Örmonlar ikki turga bölinadi: musson (95%) va ekvatorial (5%).

Mamlakat 10 ştatga bölinadi; rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2020-yildan boşlab 12 ma'muriy birlik (10 ştat va 2 ma'muriy hudud) mavjud.

Iqtisodiyot asosan qişloq xöjaligiga tayanadi va birinçi navbatda tirikçilik dehqonçiligiga asoslanadi. Janubiy Sudan dunyoning eng kam rivojlangan davlatlaridan biri; insonning rivojlaniş indeksida eng quyi örinda turadi, aholi jon boşiga nominal YaIM tarixan dunyodagi eng past körsatkiç bölgan. Sobiq Sudan neft zaxiralarining 75 foizi Janubiy Sudanda joylaşgan, neft daromadlarini böliş masalasida kelişmovçiliklar bölgan. 2011-yil yozida milliy pul birligi — Janubiy Sudan funti joriy etildi.

Aholining asosiy qismini nilotik xalqlar taşkil etadi; ular turli etnik va til guruhlariga mansub. Eng yirik etnik guruhlar — dinka, nuer, azande va bari. Aholining köpçiligi xristianlikka yoki an'anaviy mahalliy e'tiqodlarga amal qiladi, sezilarli musulmon ozçilik ham bor. Aholining taxminan yarmi 18 yoşdan kiçik. 2024-yilda aholi soni 12,7 million atrofida baholangan, biroq bir neça ön yillardan beri aholi röyxati ötkazilmaganligi sababli bu raqam noaniq bölişi mumkin. 9-iyul — Mustaqillik kuni, milliy bayram.