Muhammad payğambar

Muhammad ibn Abdulloh (taxminan 570–632) — islom dinining va ilk musulmon jamoasining asosçisi, Arabistondagi diniy, siyosiy va harbiy rahbar. Musulmonlar uni Allohning elçisi va payğambarlar silsilasining oxirgisi deb biladi, şu sababli u Rasululloh, Rasuli Akram kabi nomlar bilan ham uluğlanadi. ÖzME'ga köra, ayrim diniy manbalarda uning 99 ta nomi sanaladi, uning ismi tilga olinganda salovat aytiş musulmonlar orasida odatga aylangan. Islom e'tiqodiga köra, Qur'on unga vahiy qilingan; Inglizça Vikipediyaga köra, Qur'on bilan birga uning ta'limoti va amaliy namunasi islom e'tiqodining asosini taşkil etadi.1

Muhammad Makkada Qurayş qabilasining Hoşimiylar uruğida tuğilgan. ÖzME'ga köra, oila unça badavlat bölmasa-da, Makka zodagonlariga yaqin turgan. Otasi Abdulloh u tuğilmasdan oldin vafot etgan, onasi Omina esa u olti yoşga tölganda olamdan ötgan. Yetimni dastlab bobosi Abdulmuttalib, uning vafotidan keyin amakisi Abu Tolib öz qaramoğiga olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bolaligining ilk yillarini u sut onasi Halima oilasida ötkazgan. ÖzME'ga köra, ösmirlikda Abu Tolibning podasini boqqan, keyin savdo işlariga jalb etilgan. Badavlat beva Xadiça binti Xuvaylidning savdo karvonlari bilan Suriyaga, xususan Halab va Damaşqqa borgan. Taxminan 25 yoşida, 595-yilda, Xadiçaga uylangan. Ulardan uç öğil va tört qiz tuğilgan; öğillari gödakligida vafot etgan, nasl qizi Fotima orqali davom etgan.

Qirq yoşlarida Muhammad tez-tez Makka yaqinidagi Hiro toğidagi ğorga borib, yolğizlikda ibodat qila boşlagan. Taxminan 610-yilda u vahiy kela boşlaganini ma'lum qilgan. Birinçi bölib unga Xadiça, amakisi öğli Ali ibn Abu Tolib va asrandi öğli Zayd ibn Horisa imon keltirgan; köp ötmay Abu Bakr, Usmon ibn Affon, Zubayr, Talha va boşqa nufuzli makkaliklar qöşilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 613-yildan boşlab u ta'limotni oşkora tarğib qila boşlagan: Xudo yagona, insonning Unga töla taslim bölişi esa töğri hayot yöli ekanini e'lon qilgan.

Ta'limot Makkaning nufuzli qurayşlilari tomonidan keskin qarşilikka uçragan. ÖzME'ga köra, dastlab jamoa 50 kişidan oşmagan va bosim kuçaygaç 11 xonadon Habaşistonga köçib ketgan. Hamza va Umar ibn Xattobning islomni qabul qilişi jamoani mustahkamlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, 616–619-yillarda boşqa Qurayş uruğlari Hoşimiylarga savdo va nikoh bilan boğliq qamal e'lon qilgan. 619-yilda Xadiça va Abu Tolib vafot etgaç, payğambarning Makkadagi ahvoli oğirlaşgan.

Har yili Makkaga ziyoratga keladigan Yasrib şahrining Avs va Xazraj qabilalari vakillari Muhammadga sodiqlik bildirib, uni öz şahriga taklif qilgan. Musulmonlar guruh-guruh bölib yaşirinça köçgan, oxirida payğambar Abu Bakr bilan yölga çiqqan. 622-yilgi bu köçiş — hijrat — musulmonlarning hijriy yil hisobi uçun boşlanğiç nuqta bölgan. Yasrib keyinçalik «Madinat un-Nabiy», ya'ni Payğambar şahri, qisqaça Madina deb atala boşlagan.

Madinada birinçi masjid qurilgan, islom arkonlari şakllana boşlagan, Ka'ba qibla deb belgilangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Muhammad şahar qabilalarini «Madina sahifasi» deb ataladigan hujjat asosida birlaştirgan. Makka bilan kuraş davomida 624-yilda Badr, 625-yilda Uhud janglari bölib ötgan; keyin makkaliklarning Madinani qamal qiliş urinişi xandaqlar qazilgani tufayli muvaffaqiyatsiz tugagan. Hijratning oltinçi yilida Hudaybiya sulhi tuzilgan. ÖzME'ga köra, 630-yilda Makka jangsiz taslim bölgan, 631-yilda Arabistonning köp qabilalari islomni qabul qilgan.

632-yilning martida Muhammad yuz mingdan ziyod kişi bilan Makkaga hajga borgan; bu uning birinçi va sönggi haji bölib, «vidolaşuv haji» nomini olgan. ÖzME'ga köra, şundan 81 kun keyin u qisqa kasallikdan söng Madinada vafot etgan. Inglizça Vikipediya islom an'anasida keng tarqalgan sana — 632-yil 8-iyunni keltiradi va vafoti paytiga kelib Arabiston yarim orolining katta qismi islomni qabul qilganini qayd etadi. U öz hujrasiga dafn etilgan, keyinçalik bu joy kengaytirilgan Payğambar masjidi tarkibiga kirib, musulmonlarning ziyoratgohiga aylangan.

Payğambarning hayot yöli siyrat asarlarida, uning sözlari va amallari haqidagi rivoyatlar esa Hadis töplamlarida jamlangan. ÖzME'ga köra, islom ta'limotida u ilohiy xususiyatlarga ega bölmagan, oddiy inson, biroq Allohning haq va sönggi elçisi sifatida ta'riflanadi, uning sunnati esa musulmonlar uçun hayot namunasi hisoblanadi. Uning taşqi qiyofasi, odatlari va fazilatlariga bağişlangan köplab asarlar yaratilgan; ular orasida Imom Termiziyning «Şamoili Muhammadiyya» kitobi qadimiyligi va rivoyatlarining işonçliligi bilan ajralib turadi. Movarounnahr adabiyotida Busiriyning «Qasidai burda», Sayyid Mahmud Taroziyning «Şirin kalom» kabi asarlari ham keng tarqalgan.