Kongo Respublikasi

Kongo Respublikasi (fransuzça: République du Congo), Kongo-Brazzavil ham deyiladi, — Markaziy Afrikadagi davlat. Poytaxti — Brazzavil şahri. Rasmiy tili — fransuz tili.

Arxeologik topilmalarga köra, hududda paleolit va mezolit davrlarida odamlar yaşagan. Bantu xalqlari pigmeylarni surib çiqargan; bu jarayon vaqti manbalarda turliça körsatilgan: milodning dastlabki asrlari, 6–9-asrlar yoki taxminan miloddan avvalgi 1500-yil. Ingliz tilidagi manbaga köra, 14-asrda Tio podşoligi, 16-asrda Loango vujudga kelgan. Portugal dengizçisi Diogu Kan Kongo daryosi quyilişiga 1482-yilda (ikki manbada) yoki 1484-yilda (ingliz tilidagi manba) yetib kelgan.

1880-yilda Per de Brazza Brazzavil şahriga asos solgan. Hudud Fransiya protektorati, 1886-yildan mustamlakasi böldi, 1903-yilda Örta Kongo deb nomlandi. Mamlakat 1960-yil 15-avgustda mustaqillikka erişdi; birinçi prezident Fyulber Yulu 1963-yilda ağdarildi. Keyin Alfons Massamba-Deba, 1968-yildan Marian Nguabi hokimiyatni egalladi. Nguabi 1969-yilda Kongo mehnat partiyasini tuzdi va mamlakat Xalq Respublikasi deb e'lon qilindi (rus tilidagi manbada 1970-yildan 1991-yilgaça, boşqa joyda 1992-yilgaça deyiladi). Nguabi 1977-yil 18-martda öldirildi; 1979-yildan Deni Sassu-Ngesso prezident böldi. 1992-yilda köp partiyali saylovlarda Paskal Lissuba prezident etib saylandi. 1997-yildagi fuqarolar uruşidan söng Sassu-Ngesso hokimiyatga qaytdi.

Mamlakat ğarbda Gabon, şimoli-ğarbda Kamerun, şimoli-şarqda Markaziy Afrika Respublikasi, janubi-şarqda Kongo Demokratik Respublikasi, janubda Angolaning Kabinda eksklavi bilan çegaradoş va janubi-ğarbda Atlantika okeaniga çiqadi. Maydoni — 342 ming km². Hudud asosan Kongo botiğida joylaşgan; Mayombe toğlari (930 m gaça) dengiz böyi pasttekisligiga parallel yotadi. Eng baland nuqta — Nabemba (1000 m yoki 1040 m). Şimolda ekvatorial, janubda subekvatorial iqlim; yillik yoğin taxminan 1200–2000 mm. Yirik daryolari: Kongo, Ubangi, Sanga, Likvala, Alima. Lefini qöriqxonasi va Odzala milliy boği bor. Neft, tabiiy gaz, mis, qörğoşin, olmos, oltin va boşqa foydali qazilmalar mavjud.

Aholi soni manbalarda turliça: 2,9 mln (2001), 5,29 mln (2020-yil bahosi), 6,2 mln. Şaharlarda yaşovçilar uluşi 46% yoki 67,8% deb berilgan. Aholining asosiy qismi bantu xalqlari (kongo, teke, mboşi, sanga); pigmeylar ham yaşaydi.

Davlat boşliği — prezident; 1997-yildan (rus va ingliz tilidagi manbalarda avval 1979–1992-yillarda ham) Deni Sassu-Ngesso. 2015-yil referendumida qabul qilingan konstitutsiya prezidentlik muddati çeklovini bekor qilgan. Parlament haqida ma'lumot zid: özbekça manbada bir palatali, rus tilidagi manbada ikki palatali (Senat — 72, Milliy assambleya — 137 a'zo). Ma'muriy jihatdan 12 departament (Brazzavil va Puent-Nuar şaharlari ham şu jumladan); özbekça manbada 10 viloyat ham körsatilgan.

Iqtisodiyot asosini neft qazib oliş va eksport qiliş taşkil etadi; Kongo Gvineya qöltiğida neft qazib çiqariş böyiça törtinçi örinda turadi. Yoğoç, qişloq xöjaligi ham muhim. Sanoatning YaIMdagi uluşi 37% (özbekça manba) yoki 68,7% (rus tilidagi manba), qişloq xöjaligiki esa 14% yoki 4% deb berilgan. Maniok, şakarqamiş, şoli, makkajöxori, kofe, kakao yetiştiriladi. Yagona dengiz porti — Puent-Nuar. Pul birligi — Afrika franki. 2018-yilda OPEKka qöşilgan.

Oğzaki xalq ijodiyoti boy; yozma adabiyot Ikkinçi jahon uruşidan keyin fransuz va lingala tillarida paydo bölgan. Maşhur şoirlar orasida J. F. Çikayya va J. B. Tati-Lutar tilga olinadi. 1951-yilda taşkil etilgan „PotoPoto“ rassomlik maktab-ustaxonasi zamonaviy tasviriy san'atda muhim örin tutadi. 1965-yilda Brazzavilda milliy teatr, 1966-yilda milliy balet taşkil etilgan. Birinçi töliq metrajli badiiy film 1974-yilda suratga olingan.