Livan

Livan (rasmiy nomi — Livan Respublikasi) — Ğarbiy Osiyodagi davlat. Örta dengizning şarqiy sohilida joylaşgan, poytaxti — Bayrut. Rasmiy tili — arab tili.

Livan hududida odam paleolit davridan beri yaşaydi. Ötroq aholi izlari miloddan avvalgi 5-ming yillikka (inglizça Vikipediyada — taxminan şu davrga, rusça Vikipediyada — 6-ming yillikka) borib taqaladi. Miloddan avvalgi 3—2-ming yilliklarda Bibl (Jubayl), Tir (Sur), Sidon (Saydo), Berit (Bayrut) kabi finikiyaliklarning şahar-davlatlari vujudga keldi. Keyinçalik hudud Ossuriya, Bobil, Axomaniylar davlati va Aleksandr Makedonskiy ixtiyorida böldi, miloddan avvalgi 2-asrdan Salavkiylar tarkibiga, miloddan avvalgi 64-yildan Rim hukmronligiga ötdi. Söng Vizantiya tarkibiga kirdi, 7-asrda arablar egalladi. 11-asr oxirida salibçilar, 13-asrdan Misr mamluklari hukmronligi örnatildi.

1516-yilda Livan Usmonli saltanati tarkibiga kirdi (rusça Vikipediyada 1517-yil ham tilga olinadi). 17-asrda amir Faxriddin II butun Livanni birlaştirdi. 1697-yildan Şihobiylar sulolasi hukmronlik qildi; bu sulola hukmronligining tugaşi özbekça va inglizça Vikipediyada 1830-yil, rusça Vikipediyada 1842-yil deb körsatilgan. 1861-yilda xalqaro komissiya nizomiga köra mamlakat rasman Livan nomini oldi.

Birinçi jahon uruşidan keyin Livan Fransiya mandati ostiga ötdi; 1926-yilgi konstitutsiyaga köra respublika deb e'lon qilindi. Haqiqiy mustaqillikka 1943-yil 22-noyabrda erişildi. 1945-yilda Livan Arab davlatlari Ligasi tuzilişida iştirok etdi va BMTga a'zo böldi; xorijiy qöşinlar 1946-yil 31-dekabrda çiqarildi. 1975—1990-yillarda fuqarolar uruşi böldi, u Toif bitimi bilan yakunlandi. Uruş yillarida Suriya qöşinlari 1976—2005-yillarda, Isroil qöşinlari janubda turli davrlarda böldi. Keyinçalik 2006-yildagi Isroil bilan mojaro va 2020-yildagi Bayrut portlaşi kabi voqealar yuz berdi.

Livan şimol va şarqda Suriya, janubda Isroil bilan çegaradoş, ğarbda Örta dengiz bilan öralgan. Maydoni — 10 452 km². Mamlakatning katta qismini toğlar egallaydi: sohil böyida tor tekislik çözilgan, şarqda Livan tizmasi (3088 m gaça) joylaşgan. Hududda ohaktoş, temir rudasi, qönğir kömir konlari bor. Iqlimi Örta dengiz böyi (subtropik) iqlimi: yozi quruq, qişi sernam. Daryolari qisqa, eng yirigi — Al-Litoni. Livan tizmasi yon bağirlarida eman, çinor, zarang va halab qarağayi örmonlari bor; qadimda keng tarqalgan Livan sadri mamlakat ramzi bölgan.

Livan — parlamentli respublika. Amaldagi konstitutsiya 1926-yil 23-mayda kuçga kirgan va keyinçalik tuzatişlar kiritilgan. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — 128 deputatdan iborat Deputatlar palatasi; davlat boşliği — prezident. Rusça Vikipediyaga köra, mamlakatda diniy jamoalarga asoslangan konfessionalizm amal qiladi: prezident maruniy xristian, boş vazir sunniy musulmon, parlament spikeri şia musulmon bölişi kerak. Ma'muriy jihatdan 6 muhofazaga bölingan.

Livan iqtisodiyotining asosini bank-moliya faoliyati, savdo va sayyohlik taşkil etadi. Yalpi içki mahsulotda xizmat sohasi, savdo va moliya 50,3%, sanoat va quriliş 17,8%, qişloq xöjaligi 9,8%ni beradi. Sanoat töqimaçilik, oziq-ovqat, kimyo, neftni qayta işlaş va boşqa tarmoqlardan iborat. Buğdoy, arpa, tamaki ekiladi, sitrus, zaytun, banan va olma yetiştiriladi. Pul birligi — Livan funti. Inglizça Vikipediyaga köra, likvidlik inqirozi va 2020-yildagi Bayrut portlaşi valyuta qulaşiga hamda iqtisodiy inqirozga olib kelgan.

Livan adabiyoti 7-asrdan umumarab adabiyoti bilan birga rivojlangan. 19-asrda ma'rifatçilik ğoyalari yoyildi, publitsistika va tarjimaçilik rivojlandi (Nosif al-Yozijiy, Butrus al-Bustoniy). 20-asrda Umar Faxuri, Tavfiq Yusuf Avvod, Morun Abbud kabi yozuvçilar tanildi. Me'morlikda miloddan avvalgi 5—4-ming yilliklarga oid inşootlar qoldiği topilgan; arablar davrida masjid va madrasalar, salibçilar davrida Bofor qasri qurilgan. Bayrutda Livan milliy muzeyi (1920), Milliy kutubxona (1921) va bir neça universitet, jumladan Amerika universiteti (1866) mavjud.