Arktika

Arktika (yunonça «arktikos» — «şimoliy», asli «arktos» — «ayiq» sözidan; Katta Ayiq yulduz turkumiga işora) — Yer şarining Şimoliy qutbga tutaş qutbiy mintaqasi. ÖzME'ga köra, u Şimoliy Muz okeani va undagi orollarni (Norvegiya qirğoqlariga yaqin orollardan taşqari), Atlantika va Tinç okeanlarining şimoliy qismlarini hamda Yevrosiyo va Şimoliy Amerikaning şimoliy çekkalarini qamrab oladi. Janubiy çegarasi odatda Şimoliy qutb doirasiga deyarli töğri keladi; şu hisobda maydoni taxminan 21,3 mln km², şundan 14,2 mln km² suv yuzasidir. Rusça Vikipediyaga köra, agar Arktikaning janubiy çegarasi tundra zonasining janubiy çekkasidan ötkazilsa, uning maydoni qariyb 27 mln km² ni taşkil etadi.12

Arktikaning quruqlik qismi Rossiya, Kanada, Amerika Qöşma Ştatlari (Alyaska), Daniya (Grenlandiya) va Norvegiya (Şpitsbergen) hududlariga tegişli. Inglizça Vikipediyaga köra, sakkizta arktik davlat — Kanada, Daniya, Finlyandiya, Islandiya, Norvegiya, Şvetsiya, Rossiya va AQŞ — Arktika kengaşiga a'zo bölib, unda mahalliy xalqlarning olti taşkiloti ham iştirok etadi.

ÖzME'ga köra, mintaqada qadimiy kristall qalqonlar va platformalar hamda paleozoy va mezozoy burmali tuzilmalari uçraydi. Uçlamçi davr örtalarigaça Arktikaning katta qismi quruqlik bölib, iqlimi iliq va nam bölgan; keyin yer pösti çökib, Şimoliy Muz okeanining asosiy botiqlari paydo bölgan. Törtlamçi davrda iqlim sovib, keng muzliklar vujudga kelgan. Grenlandiya va Laptevlar dengizlarida kuçli zilzilalar bölib turadi.

Rusça Vikipediyaga köra, Arktika relyefida orollari bilan birga materik sayozligi (şelf) va çuqurligi 5527 metrgaça yetadigan Arktika havzasi ajraladi. Şelfda Barens, Kara, Laptevlar, Şarqiy Sibir va Çukotka dengizlari joylaşgan. Okean tubidagi tizmalarning eng yirigi — 1948-yilda kaşf etilgan Lomonosov tizmasi. Arktikaning eng baland nuqtasi — Grenlandiyadagi Gunbyorn toği (ÖzME'ga köra, 3700 m). Orollarning barçasi materik kelib çiqişiga ega.

Arktika iqlimining asosiy xususiyati — yil böyi past harorat. Yozda Quyoş past turib, yerni kam isitadi, qişda esa uzoq davom etadigan qutb tuni sababli havo qattiq soviydi. ÖzME'ga köra, yanvarning örtaça harorati Atlantika sektorining janubida −3 °C atrofida bölsa, markaziy qismida −40 °C gaça tuşadi; iyulda harorat janubiy çegarada +10 °C, markazda esa 0 °C atrofida böladi. Yoğin markazda yiliga 75–100 mm, janubiy çekkalarda 300–400 mm.

Inglizça Vikipediyaga köra, Arktikada qayd etilgan eng past harorat qariyb −68 °C ga teng. Hozirgi vaqtda mintaqada yer usti havosining harorati butun dunyo böyiça örtaça körsatkiçdan 2–3 baravar tez oşmoqda; bu hodisa «arktik kuçayiş» deb ataladi. Natijada dengiz muzlari maydoni qisqarmoqda, Grenlandiya muz qatlami erimoqda, abadiy muzloqlardan metan ajralib çiqişi xavfi oşmoqda.

ÖzME'ga köra, Arktika suv yuzasining katta qismi yil böyi suzuvçi muzlar bilan qoplangan: qişda taxminan 11 mln km², yozda 8 mln km². Bir yillik muzlar qalinligi 0,8–1,3 m, köp yillik muzlarniki 3–4 m ga yetadi; aysberglar va muz orollari ham uçraydi. Muzlarning köp qismini Şarqiy Grenlandiya oqimi janubga olib ketadi. Orollardagi muzliklar maydoni 2 mln km² dan oşadi, şundan 1,8 mln km² Grenlandiyaga töğri keladi.

Ösimlik turlari kam: ÖzME'ga köra, Grenlandiyada 450 ga yaqin, Frans-Iosif Yerida esa bor-yöği 36 gulli ösimlik turi bor. Rusça Vikipediyaga köra, Arktikada daraxt ösmaydi; pakana butalar, ötlar, yösin va lişayniklar ustunlik qiladi, eng şimoldagi arktik çöllarda esa ösimlik deyarli yöq. Hayvonlardan oq ayiq, şimol buğusi, quçqorbuqa, oq tulki, lemming yaşaydi; dengizlarda tyulen, morj, narval, beluga va kitlar uçraydi. Yozda qirğoq qoyalarida köplab quşlar uya quradi va «quş bozorlari» hosil böladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Arktikaning tub aholisi — inuitlar, çukçalar, nenetslar, saamlar, evenklar va boşqa xalqlar bölib, ular azaldan ovçilik, baliqçilik va buğuçilik bilan şuğullanib kelgan. Rusça Vikipediyaga köra, 2024-yilda butun Arktikada 4 mln ga yaqin, şundan Rossiya sektorida 2,4 mln kişi yaşagan. Mintaqada neft, gaz va boşqa foydali qazilmalarning katta zaxiralari mavjud.

ÖzME'ga köra, 10-asrda Grenlandiyani normannlar kaşf etgan, ruslar esa 12-asrdan Kolguyev, Vaygaç, Novaya Zemlya orollarini özlaştira boşlagan. 1596–1597-yillarda golland dengizçisi Villem Barens Novaya Zemlyada qişlagan. 1648-yilda Semyon Dejnyov Osiyo va Amerika orasidagi böğozni kaşf etgan. 19-asrda Fyodor Litke, Ferdinand Vrangel, Jon Franklin tadqiqotlar olib borgan; 1878–1879-yillarda Adolf Nordenşyold «Vega» kemasida Şimoli-şarqiy dengiz yölini birinçi bor töliq bosib ötgan, 1893–1896-yillarda Fritof Nansen «Fram» kemasida muzlar bilan birga suzgan. 20-asrda Rual Amundsen ekspeditsiyalari muhim örin tutgan; 1909-yil aprelida amerikalik Robert Piri Şimoliy qutbga yetib borganini e'lon qilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1937-yil 21-mayda Şimoliy qutb yaqinidagi muz ustiga birinçi suzuvçi qutb stansiyasi «Şimoliy qutb-1» tuşirilgan. 1958-yilda Xalqaro geofizika yili dasturi doirasida köplab mamlakatlar Arktikada keng kölamli tadqiqotlar ötkazgan.