Don
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Don — Rossiyaning Yevropa qismidagi yirik daryo, Azov dengiziga quyiladi. ÖzME'ga köra, qadimgi yunonlar uni Tanais deb ataganlar. Rusça Vikipediyaga köra, uzunligi jihatidan Don Yevropadagi beşinçi daryo hisoblanadi.12
Nomi
13Rusça Vikipediyaga köra, «Don» nomi skif-sarmat tillaridagi «danu» — «daryo, suv» sözidan kelib çiqqan; bu ildiz osetin tilida «don» — «daryo, suv» şaklida saqlangan, Dnepr, Dnestr va Donets nomlari ham unga yaqin deb hisoblanadi. Qadimgi yunon mualliflari, jumladan Gerodot va Strabon daryoni Tanais deb atagan; uning quyiliş joyi yaqinida xuddi şu nomdagi yunon mustamlakasi bölgan.
Geografiyasi
13ÖzME'ga köra, Donning uzunligi 1870 km, havzasining maydoni 422 ming km². Daryo Örta Rus qirlarining şarqiy yon bağridan boşlanadi. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, uning manbai Tula viloyatidagi Novomoskovsk şahrida, dengiz sathidan taxminan 180 m balandlikda joylaşgan. Daryo avval janubga oqadi, keyin Voronej atrofida katta şarqiy burilişni hosil qiladi va sönggi qismida ğarbi-janubi-ğarb tomon burilib, Azov dengizining Taganrog qöltiğiga quyiladi.
ÖzME'ga köra, Donning yuqori qismi tor vodiydan oqadi, öng qirğoği baland (90 m gaça) va jarlar köp, çuqurligi 20 metrgaça yetadi. Rostov-Don şahridan quyida maydoni taxminan 340 km² bölgan delta boşlanadi. Daryoga öngdan Severskiy Donets, çapdan Medveditsa va Sal irmoqlari quyiladi; Inglizça Vikipediya çap irmoqlar qatorida Voronej, Bityug, Xopyor va Maniç daryolarini ham sanaydi. Eng yirik irmoği Severskiy Donets bölib, u qisman Ukraina hududidan oqadi.
Suv rejimi
13ÖzME'ga köra, Don asosan qor, qisman yomğir suvlaridan töyinadi. Noyabr–dekabrda muz bilan qoplanadi va martda muzdan böşaydi. ÖzME daryoning örtaça suv sarfini sekundiga 935 m³ deb körsatadi, Rusça Vikipediyada esa sekundiga 680 m³ degan qiymat keltirilgan.
Xöjalikdagi ahamiyati
13ÖzME'ga köra, Donning quyi oqimida Simlyansk suv ombori va GES qurilgan. Daryo kema qatnaydigan Volga–Don kanali orqali Volga bilan boğlangan. Sosna daryosi quyiladigan joydan 1604 km masofada va Liski şahridan 1355 km masofada muntazam kema qatnovi yölga qöyilgan; daryoda baliq ham ovlanadi. Don böyida Kalaç-na-Donu, Rostov-Don va Azov şaharlari joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, daryo böyida aholisi milliondan oşgan ikki şahar bor: Rostov-Don bevosita daryo böyida, Voronej esa Voronej daryosi Donga quyiladigan joy yaqinida.
Tarixi
13Inglizça Vikipediyaga köra, Don qadimdan Vizantiya savdogarlari uçun muhim savdo yöli bölgan. Kurgan farazi tarafdorlari Volga va Don oraliğidagi hududni miloddan avvalgi 4-mingyillikda hind-yevropa xalqlarining ilk vatani deb hisoblaydi. Keyingi asrlarda Don böyi kazaklarning asosiy yaşaş hududlaridan biriga aylangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Don // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3107 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APADon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3107
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3107
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Донru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Don (river)en.wikipedia.org
- 3ÖzME, 3-jild, 350-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 350-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.