Dioptaz
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Dioptaz (yunonça «dioptas» — orasidan körmoq) — misning suvli silikatidan iborat mineral. Uni mis zumradi, aşirit yoki axirit deb ham ataşadi. Kimyoviy formulasi Cu₆[Si₆O₁₈]·6H₂O. Rusça Vikipediyaga köra, dioptaz kam uçraydigan minerallar sirasiga kiradi; inglizça Vikipediya uni tarkibida Si₆O₁₈ halqalari bölgan siklosilikatlarga kiritadi.12
Kaşf etiliş tarixi
13ÖzME'ga köra, mineralni birinçi bölib 1785-yilda Buxorolik savdogar Muhammad Aşir Markaziy Qozoğistondagi Oltintepa degan joydan topgan va u dastlab topuvçining nomi bilan «aşirit» deb atalgan. Inglizça Vikipediyada hikoya qilinişiça, 18-asr oxirida Oltintepa konidagi konçilar ohaktoş içidagi kvars tomirlarida minglab yaltiroq yaşil kristallarni uçratib, zumrad koni topdik deb öylagan. Kristallar tahlil uçun Moskvaga jönatilgan, biroq qattiqligi zumradnikidan ança past (5 ga qarşi 8) ekani ularni farqlaşga imkon bergan. 1797-yilda fransuz mineralogi Rene Just Gayu buni fanga noma'lum yangi mineral deb aniqlagan va unga dioptaz nomini bergan. Nom kristallar içida körinib turadigan ulaniş tekisliklariga işora qiladi.
Inglizça Vikipediyaga köra, dioptazdan juda qadimda ham foydalanilgan: Iordaniyadagi Ayn-Ğazal yodgorligidan topilgan, taxminan miloddan avvalgi 7200-yilga oid ohak haykallarda közlarning çetlarini böyaş uçun şu mineral işlatilgan.
Xossalari
13Dioptaz trigonal singoniyada kristallanadi; kristallari qisqa ustunça yoki romboedr körinişida böladi. Rangi zumradsimon yaşildan töq yaşilgaça, yaltiroqligi şişasimon. ÖzME'ga köra, qattiqligi 5, ziçligi 3300 kg/m³. Rusça Vikipediyaga köra, uning çiziği havorang-yaşil, mineral juda mörtdir; xlorid kislota va ammiakda kremnezyom çökmasi hosil qilib parçalanadi. Inglizça Vikipediyada qayd etilişiça, mineralning rangi va magnit xossalari tarkibidagi mis ionlari bilan boğliq.
Uçrayişi
13Dioptaz mis sulfidli konlarning oksidlaniş (nuraş) zonasida ikkilamçi mineral sifatida hosil böladi. ÖzME'ga köra, u malaxit, broşantit, xrizokolla va misning boşqa ikkilamçi minerallari, şuningdek kalsit, kvars va limonit bilan birga uçraydi. Qozoğistondan taşqari Çili (Kopiapo yaqinida), AQŞning Arizona ştati, Kongo Demokratik Respublikasi va Namibiyada topilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, eng sara namunalar Namibiyadagi Sumeb konidan çiqqan.
Ahamiyati
13Rusça Vikipediyaga köra, dioptaz ruda sifatida foydalaniş uçun juda kam uçraydi. Rangi çiroyli bölsa-da, mörtligi va oson ajraluvçanligi uni zargarlikda işlov beriş uçun noqulay qiladi. Undan ba'zan qimmatbaho buyumlarga işlov berilmagan kristall holida qöyiladi, maydalanganda esa böyoq sifatida işlatiladi. Kristall namunalari kolleksiyaçilar orasida yuqori qadrlanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Dioptaz // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3316 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APADioptaz. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3316
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3316
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Диоптазru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Dioptaseen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.