Niderlandlar

Niderlandlar Qirolligi (nid. Koninkrijk der Nederlanden) — 1815-yildan mavjud suveren davlat. 2010-yildan boşlab unda tört mamlakat ajratiladi: Niderlandlar, Aruba, Kyurasao va Sint-Marten.

Qirollik Napoleon I mağlubiyatidan keyin vujudga kelgan. Niderlandlar 1810-yilda Birinçi Fransuz imperiyasiga qöşib olingan, 1813-yilda esa Birlaşgan Niderlandlarning suveren knyazligi sifatida mustaqilligini tikladi. Yevropa davlatlari Gollandiya Respublikasi, Avstriya Niderlandiyasi va Lyej knyaz-episkopligi hududlarida yagona davlat tuzişga va uni Oranj-Nassau şahzodasi Vilgelm Fredrikka berişga qaror qilgan. 1815-yil martida Vilgelm Fredrik özini «Niderlandlar qiroli Vilgelm I» deb e'lon qildi; Vena kongressi iyun oyidagi Vaterloo jangidan söng bu qadamni xalqaro miqyosda tan oldi. U Lyuksemburgning buyuk gersogi ham böldi.

1830-yilda janubiy hududlar, özlarini belgiyaliklar deb atab, qirollikdan ajralib çiqdi; Niderlandlar buni faqat 1839-yilgi London şartnomasida tan oldi. 1839-yilda Lyuksemburg qirollik tarkibidan çiqdi va 1890-yilgaça Niderlandlar monarxi bilan şaxsiy ittifoqda gersoglik sifatida qoldi.

Surinam va Karib dengizidagi mustamlakalarda qullik 1863-yil 1-iyulda qonun bilan bekor qilingan; Surinamda köp ozod qilinganlar yana ön yil davlat nazorati ostida işlaşga majbur bölgan, şu sababli ular uçun ozodlik 1873-yil 1-iyulda yakunlangan. 1954-yilgi islohot 1941-yilgi Atlantika xartiyasidan turtki olgan. 1954-yilda qabul qilingan Niderlandlar Qirolligi Xartiyasi bilan qirollik Niderlandlar, Surinam va Niderlandiya Antil orollaridan iborat bölib, ikki sobiq mustamlaka içki avtonomiya oldi. Surinam 1954–1975-yillarda qirollik tarkibida bölgan va 1975-yil 25-noyabrda mustaqil bölgan. Aruba 1986-yilda alohida mamlakat maqomini oldi. 2010-yil 10-oktyabrda Niderlandiya Antil orollari tugatildi: Kyurasao va Sint-Marten qirollik tarkibidagi mamlakatlarga aylandi, Bonayre, Sint-Estatius va Saba esa Niderlandlarning alohida munitsipalitetlari böldi. 2013–2015-yillarda qirollikning 200 yilligi nişonlandi.

Niderlandlar mamlakatining aksar qismi Ğarbiy (Şimoliy-ğarbiy) Yevropada joylaşgan. Bonayre, Sint-Estatius va Saba, şuningdek Aruba, Kyurasao va Sint-Marten Karib havzasida. Qirollikning umumiy maydoni 42 525 km², aholisi taxminan 17 million kişi. Quruqlik maydoni va aholining taxminan 98 foizi Niderlandlar mamlakatiga töğri keladi.

Qirollik qirol (qiroliça) boşçiligida birlaşgan, qirol davlat boşliği hisoblanadi. Mamlakatlar nominal jihatdan teng huquqli şeriklar, har birining öz parlamenti bor; Aruba, Kyurasao va Sint-Marten öz konstitutsiyalariga ega. Munosabatlar 1954-yil 28-oktyabrdagi Xartiya bilan tartibga solinadi. Qirollik organlari Niderlandlar Konstitutsiyasi asosida tuziladi va faoliyat yuritadi. Taşqi siyosat va mudofaa butun qirollik nomidan Niderlandlar orqali amalga oşiriladi. Ijro organi — Qirollik vazirlar kengaşi (Rijksministerraad).

Niderlandlar mamlakati vakillik parlament demokratiyasi bölib, unitar davlat sifatida taşkil etilgan. Davlat boş vaziri — Rob Yetten (2026-yildan). Generallar ştatlari Vakillar palatasi va Senatdan iborat. Mamlakat 12 viloyatga bölinadi. Qirollik NATO va Yevropa Ittifoqi a'zosi. Valyutasi — yevro; Karib Niderlandlarida (BES orollari) 2011-yildan AQSH dollari qöllanadi.