Usmon Nosir

Usmon Nosir (asl ismi Usmon Nosirov; 1912 — 1944) — 1930-yillar özbek şe'riyatining eng yorqin vakillaridan biri bölgan şoir, dramaturg va tarjimon. U qisqa umri davomida bir neça şe'riy töplam, dostonlar va pyesalar yaratgan, rus mumtoz şoirlarining asarlarini özbek tiliga ögirgan. 1937-yilda qatağon qurboni bölib, Sibir lagerlarida vafot etgan.123

ÖzME'ga köra, Usmon Nosir 1912-yil 13-noyabrda Namanganda kambağal hunarmand oilasida dunyoga kelgan. Tört yoşida otasidan ayrilib, avval toğasining qaramoğida ösgan. 1921-yilda ögay otasi bilan Qöqonga köçib, u yerdagi «Yangi hayot» maktabida va ikkinçi bosqiç maktabida 1929-yilgaça tahsil olgan. Inglizça Vikipediyada uni asrab olgan kişi uning toğasi bölgani aytiladi.

Keyingi yillar uning hayoti bir neça şahar orasida ötgan. ÖzME ma'lumotiga qaraganda, 1929–1930-yillarda u Moskvadagi kinematografiya institutining ssenariy fakultetida bir yil öqigan, söng Qöqonga qaytib, qisqa muddatli pedagogik kurslarda dars bergan, ilmiy bölimni boşqargan va şahar teatrida adabiy xodim bölib işlagan. 1933–1934-yillarda Samarqanddagi pedagogika akademiyasining (hozirgi Samarqand davlat universiteti) til va adabiyot fakultetida öqişni davom ettirgan. Şundan keyin Toşkentga köçib, «Yoş leninçi» gazetasida faoliyat yuritgan va asosan ijod bilan band bölgan.

ÖzME'ga köra, şoirning «Haqiqat qalami» nomli ilk şe'ri 1927-yilda «Yangi yöl» gazetasida bosilgan. Fuqarolar uruşi voqealariga bağişlangan «Norböta» dostoni 1931-yilda, dastlabki töplamlari — «Quyoş bilan suhbat» va «Safarbar satrlar» — 1932-yilda çiqqan. Undan keyin «Naxşon» dostoni, «Traktorobod», «Yurak» va «Mehrim» kitoblari naşr etilgan. Özbekça Vikipediyada ayrim asarlarning yillari ÖzME'dagidan bir yilga farq qiladi.

Adabiyotşunoslar Usmon Nosirning şe'riyatga birdaniga, çaqmoqdek kirib kelganini ta'kidlaydi; inglizça Vikipediya ham şu taşbehni keltiradi. ÖzME'ga köra, u davr voqealarini lirik qahramonning ruhiy keçinmalari orqali berişga intilgan, «Tojixon» va «Isroil» kabi şe'rlarida yangi zamon kişisi obrazini çizgan. «Monolog», «Yurak», «Yana şe'rimga», «Nil va Rim» şe'rlari özbek lirikasining yuksak namunalari sanaladi, «Naxşon» esa şoirning liroepik janrda ham kuçli ekanini körsatgan. Özbekça Vikipediyaga köra, u tuyğularni andişa qoliplariga siğdirmay, jöşqin holda ifodalagan va şu jihatdan özbek şe'riyatiga yangi ohang olib kirgan.

Usmon Nosir dramaturgiyada ham ijod qilgan. «Zafar», «Nazirjon Xalilov», «Duşman» va «Sönggi kun» pyesalari Qöqon teatrida, «Atlas» esa havaskorlar sahnasida qöyilgan. Tarjimon sifatida u Aleksandr Puşkinning «Boqçasaroy fontani» va Mixail Lermontovning «Demon» dostonlarini özbekçalaştirgan. ÖzME'ga köra, 1937-yil boşida Vladimir Kirşonning «Uluğ yöl» dramasi uning tarjimasida Hamza nomidagi teatrda sahnaga çiqqan.

1937-yil 13-iyulda şoir «xalq duşmani» degan ayblov bilan qamoqqa olingan. Rusça Vikipediyaga köra, u 58-modda bilan hukm qilinib, avval Zlatoust qamoqxonasiga, keyin Vladivostok va Magadan lagerlariga, 1943-yilda esa Kemerovo viloyatining Mariinsk tumanidagi lagerga jönatilgan. Şu manbada aytilişiça, 1940-yilda u Magadandan işini qayta körib çiqişni söragan ariza yozgan va oxir-oqibat begunoh deb topilgan, ammo bu qarorni körişga ulgurmagan.

Usmon Nosir 1944-yil 9-martda Suslovo qişloği yaqinida vafot etgan. Uning aniq qabri ma'lum emas: ÖzME'ga köra, Toşkentdagi Forobiy qabristonida va Suslovodagi mahbuslar qabristonida unga ramziy qabr qöyilgan.

Namangan, Qöqon va Toşkentdagi köçalar, maktablar va boşqa muassasalar şoir nomi bilan atalgan. Rusça Vikipediyaga köra, Kemerovo şahrida uning xotirasiga bağişlangan adabiy kitobxonliklar ötkazib turiladi, 2003-yilda esa şoir tavalludining 90 yilligi Özbekistonda keng nişonlangan. 2023-yilda Mariinskdagi Siblag qurbonlari yodgorlik majmuasida unga bronza haykal örnatilgan.