Yonğoq

Yonğoq (lotinça Juglans regia) — yonğoqdoşlar oilasining yonğoq turkumiga mansub daraxt turi, qadimdan östirib kelinayotgan qimmatli yonğoqmevali ösimlik. Inglizça Vikipediyaga köra, uning turkum nomi lotinça «Yupiter» va «yonğoq, çinor mevasi» sözlaridan, tur nomi «regia» esa «şohona» sözidan olingan va mevasining yuqori sifatiga işora qiladi.12

ÖzME'ga köra, yonğoq daraxtining böyi 15–30 m, tanasining yöğonligi 1,5–2 m gaça boradi. Şoxşabbasi qalin, keng şar yoki gumbaz şaklida, ildiz tizimi baquvvat bölib, 4 m va undan ham çuqurroqqa kirib boradi; rusça Vikipediyaga köra, yon ildizlar 20 m gaça yoyilişi mumkin. Barglari yirik, toq patsimon, 5–11 ta bargçadan iborat va efir moyi tufayli xuşböy hidli böladi.

Yonğoq bir uyli, ayrim jinsli ösimlik. Erkak gullari ötgan yilgi novdalarda osilib turuvçi kuçalalar hosil qiladi, urğoçi gullari esa yangi novdalar uçida yakka yoki 2–3 tadan joylaşadi. Rusça Vikipediyaga köra, u şamol yordamida çanglanadi. Aprel–may oylarida gullaydi, mevasi sentyabr–oktyabrda pişadi. Meva yaşil, etli pöst bilan qoplangan; pişganda pöst yorilib ajraladi va içidan qattiq pöçoqli yonğoq çiqadi. Bir dona yonğoqning vazni ÖzME'ga köra 5–23 g, uning 40–75 foizini mağiz taşkil etadi.

Uruğdan ösgan köçatlar 6–10 yilda, payvand qilinganlari esa 4–6 yilda hosilga kiradi. Rusça Vikipediyaga köra, tönkadan çiqqan baçki novdalar uruğdan ösganlardan tezroq rivojlanadi. Daraxt 150–200 yil hosil beradi va 300–400 yilgaça yaşaydi.

Yonğoqning yovvoyi holda ösadigan hududi Kiçik Osiyo, Bolqon yarim oroli, Kavkaz, Eron, Xitoy va Afğonistonni qamrab oladi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning kelib çiqiş markazlaridan biri Eron, yana biri Örta Osiyo hisoblanadi; Örta Osiyoda eng katta irsiy xilma-xillik Özbekistondagi Sariosiyo atrofida aniqlangan. Eng yirik tabiiy yonğoqzorlar Qirğizistonning Jalolobod viloyatidagi Arslonbob atrofida joylaşgan. Inglizça Vikipediya yozişiça, miloddan avvalgi 4-asrda Aleksandr Makedonskiy «fors yonğoği»ni Eron va Örta Osiyodan Yunonistonga olib borgan, rimliklar esa uni Janubiy Yevropa va Şimoliy Afrikaga tarqatgan.

Yonğoq yoruğsevar daraxt. U namligi yetarli, yaxşi havo almaşadigan, yer osti suvi çuqur bölgan qumoq va şağalli tuproqlarda yaxşi ösadi. Rusça Vikipediyaga köra, −25…−28° sovuqda muzlab qoladi. Özbekistonda u toğli hududlarda va deyarli barça suğoriladigan mintaqalarda östiriladi.

ÖzME'ga köra, mağiz tarkibida 45–72 foiz yoğ, 8–21 foiz oqsil, 20 foizga yaqin uglevod, şuningdek C va B guruhi vitaminlari hamda provitamin A bor. Barg, pöst va pöstloqda köp miqdorda oşlovçi moddalar mavjud. Mağiz bevosita yeyiladi va qandolatçilikda keng işlatiladi; moyidan oziq-ovqatda, lok, sifatli sovun va bosmaxona böyoği tayyorlaşda foydalaniladi. Barg va yaşil pöstdan gazlama, jun va gilamni böyaş uçun böyoqlar olinadi, barg va pöçoq tibbiyot va parfyumeriyada qöllanadi. Yoğoçi, ayniqsa ğuddasi, qimmatbaho mebel xom aşyosi hisoblanadi. Yonğoq asal beruvçi ösimlik sifatida ham qadrlanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, 2022-yilda dunyoda 3,9 million tonna tozalangan yonğoq yetiştirilgan, uning 36 foizi Xitoyga töğri kelgan; AQŞ, Eron va Turkiya ham yirik işlab çiqaruvçilar qatoriga kiradi.

ÖzME'ga köra, Şreder nomidagi boğdorçilik, uzumçilik va vinoçilik ilmiy-tadqiqot institutining Böstonliq tumanidagi filialida köplab navlar yaratilgan. Ular orasida yirik va yupqa pöçoqli «Böstonliq», «Ğalvirak», erta gullaydigan va qayta gullaşi mumkin bölgan «Antiqa», şuningdek «Konsoy», «Vatan», «Yubiley», «Dörmon» kabi navlar bor. Köçatlar odatda 10×10 yoki 12×12 m oraliqda ekiladi. Asosiy zararkunandalari — yonğoq qurti, yonğoq gall kanasi va barg örovçilar.