Valter Skott

Valter Skott (inglizça Walter Scott; 1771–1832) — şotland yozuvçisi, şoir, tarjimon va tarixçi, Yevropa adabiyotida tarixiy roman janrining asosçisi hisoblanadi. U Edinburgda tuğilgan va Abbotsforddagi mulkida vafot etgan. ÖzME'ga köra, Skott 9 doston, 26 roman, bir neça qissa, adabiy-tanqidiy va tarixiy asarlar muallifi; rusça Vikipediya uning romanlari sonini 28 ta deb körsatadi.1

Rusça Vikipediyaga köra, Skott badavlat şotland huquqşunosi oilasida tuğilgan, onasi tibbiyot professorining qizi bölgan. Gödakligida u bolalar falajiga çalinib, umrbod oqsoqlanib qolgan. Bolaligining bir qismini Şotlandiyaning Angliya bilan çegaradoş hududida, bobosining fermasida ötkazgan va şu yerda xalq afsona va balladalariga mehr qöygan. Edinburg kollejida öqigan, 1792-yilda advokatlik imtihonini topşirib, huquqşunos sifatida işlay boşlagan.

ÖzME'ga köra, 1799-yildan u Selkirk grafligida şerif, 1806-yildan esa sud kotibi bölib xizmat qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1825-yilgi moliyaviy inqirozda uning naşriyotçisi va bosmaxona egasi bankrot bölgan; Skott öz imzosi qöyilgan barça qarzlarni — qariyb 130 ming funt sterlingni — tölaşni zimmasiga olgan va umrining oxirigaça ularni uzib kelgan. 1830–1831-yillarda u bir neça marta insultni boşdan keçirgan va 1832-yil 21-sentyabrda vafot etgan.

Skott ijodini şe'riyatdan boşlagan. Uning ilk mustaqil asari — «Ivan oqşomi» romantik balladasi (1800). U Şotlandiya xalq balladalarini töplab, «Şotland çegara qöşiqlari» nomli uç jildli töplamni naşr etgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1805–1817-yillarda yozilgan «Sönggi menestrel qöşiği», «Marmion», «Köl malikasi» kabi lirik-epik dostonlar unga Britaniyaning eng maşhur şoiri şuhratini keltirgan.

1814-yilda Skott 1745-yilgi yakobitlar qözğoloniga bağişlangan «Ueverli» romani bilan nasrga ötgan. Bu asar nomsiz çiqqan va keyingi romanlari ham uzoq yillar «Ueverli muallifi» nomi bilan naşr etilgan. ÖzME'ga köra, şotland hayotiga oid asarlar orasida «Puritanlar» (1816) va «Rob Roy» (1818) alohida ajralib turadi. Birinçisida Styuartlar sulolasiga qarşi 1679-yilda kötarilgan qözğolon tasvirlangan, ikkinçisida esa «şotland Robin Gudi» — xalq qasoskori obrazi yaratilgan.

1819-yildan keyin yozuvçi mavzular doirasini kengaytirib, Angliya va Fransiya tarixiga ham murojaat qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, «Ayvengo» (1819), «Kenilvort» (1821) va «Vudstok» (1826) romanlari Angliya tarixiga, «Kventin Dorvard» (1823) Lyudovik XI davridagi Fransiyaga bağişlangan, «Talisman» (1825) voqealari esa salib yurişlari davridagi Şarqiy Örta yer dengizi böyida keçadi. ÖzME uning sönggi asarlarini tarixiy roman janrining şoh namunalari deb baholaydi: ularda yagona milliy davlatning şakllanişi bilan birga jamiyatning turli qatlamlari maişiy va ma'naviy hayoti ham keng tasvirlangan.

Bundan taşqari Skott «Napoleon Bonapart hayoti» (9 jild, 1827) va «Şotlandiya tarixi» kabi tarixiy asarlar ham yozgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Skott tarixiy romanning yangi qurilişini yaratgan: tarixiy şaxslar asar fonida qoladi, markazga esa taqdiri davr özgarişlari ta'sirida keçadigan toqima qahramonlar çiqariladi. Şu orqali u tarixning harakatlantiruvçi kuçi xalq ekanini körsatgan va ma'lum bir davrning öziga xos ruhini — «tarixiy kolorit»ni aniq berişga intilgan. ÖzME ham uning qahramonlari — Ueverli yoki Rob Roy — aslida bir-biriga qarşi kuraşayotgan siyosiy kuçlarni bağlab turuvçi köprik vazifasini ötaşini ta'kidlaydi.

ÖzME'ga köra, Skott boşlab bergan janr 19-asrning ikkinçi yarmida Yevropa, 20-asr boşlarida esa Osiyo xalqlari adabiyotida keng tarqalgan. Uning ayrim hikoyalari özbek tiliga ham tarjima qilingan. Abbotsforddagi mulkida hozir yozuvçi muzeyi faoliyat körsatadi.