Ismoilbek Gasprinskiy
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Ismoilbek Gasprinskiy (Gaspralik; 1851–1914) — qrim-tatar ma'rifatparvari, yozuvçi, publitsist va noşir, Rossiya imperiyasi musulmonlari orasida keng yoyilgan jadidçilik harakatining asosçisi. ÖzME'ga köra, u 1851-yil 21-martda Boqçasaroy yaqinidagi Ajiköy qişloğida tuğilgan va 1914-yil 11-sentyabrda Boqçasaroyda vafot etgan.1
Oilasi va tahsili
1,3Uning otasi Mustafo Gasprinskiy Rossiya harbiy xizmatidagi zodagon zobit bölib, Yalta yaqinidagi Gaspra qişloğidan çiqqan; familiyasi ham şu qişloq nomidan olingan. Ismoilbek avval qişloq musulmon maktabida, söng Oqmaçit (hozirgi Simferopol) gimnaziyasida, Voronejdagi kadetlar korpusida va Moskvadagi harbiy gimnaziyada öqigan. ÖzME'ga köra, Qrimga qaytgaç, 1867–1870-yillarda rus tili öqituvçisi bölib işlagan. 1871–1875-yillarda u Parijdagi Sorbonna va Istanbulda tahsil olgan, Jazoir, Tunis, Misr va Yunonistonda bölgan. Parijda fransuz liberallari va sotsialistlari bilan, Turkiyada esa Yoş turklar harakati rahbarlari bilan tanişgan. Vataniga qaytgaç, Boqçasaroy şahar boşliği (meri) etib saylangan; rusça Vikipediyaga köra, u bu lavozimda 1879–1884-yillarda işlagan.
Qaraşlari
1,3ÖzME'ga köra, Gasprinskiy 1881-yilda Simferopolda çiqqan «Rusiya musulmonligi» risolasida Yevropa sivilizatsiyasidan kör-körona nusxa olişga qarşi çiqqan, uni tanqidiy qabul qilişga, musulmonlarni ilm-fan va texnika yutuqlarini egallaşga çaqirgan. 1885-yilda Istanbulda naşr etilgan asarida esa sotsializm ğoyalari bilan bahsga kirişgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning qaraşlari liberal ğoyalar, jamiyatning bosqiçma-bosqiç taraqqiyoti, turkiy va slavyan xalqlari döstligi hamda diniy bağrikenglikka asoslangan; u radikal talablarni qabul qilmagan. Rusça Vikipediya uni panturkizm ğoyasining asosçilaridan biri sifatida ham tilga oladi.
Usuli jadid maktablari
1,3Gasprinskiy musulmon maorifini tubdan isloh qiliş, maktablarda dunyoviy fanlarni öqitişni asosiy maqsad qilib olgan. ÖzME'ga köra, u 1884-yilda Boqçasaroyda ilk «usuli jadid» — yangi usul maktabini oçgan. Bolalar uçun «Xöjai sibyon» («Bolalar muallimi») alifbo darsligini va «Rahbari muallimin» (1898) qöllanmasini yozgan. Rusça Vikipediyaga köra, yangi usul Qrimdan taşqari Volgaböyi, Qozoğiston, Özbekiston, Ozarbayjon, Turkiya va boşqa ölkalarda ham qöllana boşlagan.
ÖzME'ga köra, Gasprinskiy maktab islohoti loyihasini Turkiston general-gubernatori N. O. Rozenbaxga yuborgan, rad javobini olgaç esa 1893-yilda özi Turkistonga kelib, Buxoro, Samarqand va Toşkentda taraqqiyparvar ziyolilar bilan uçraşgan. Uning ğoyalari mahalliy jadidlar, jumladan Mahmudxöja Behbudiy faoliyatiga katta ta'sir körsatgan.
Noşirlik faoliyati
1,3Gasprinskiyning eng maşhur işi — 1883-yil 10-apreldan çiqa boşlagan «Tarjimon» gazetasi. Rusça Vikipediyaga köra, u uzoq vaqt Rossiyadagi yagona turkiy tildagi davriy naşr bölgan, qariyb 35 yil çiqib, 1918-yil fevralda yopilgan va Qrim, Volgaböyi, Xiva hamda Buxoro xonliklaridan tortib Eron, Turkiya, Misrgaça tarqalgan. ÖzME'ga köra, u şuningdek «Millat» gazetasini, «Ayollar olami» jurnalini, «Xa-xa-xa!» hajviy haftanomasini va Qohirada arab tilidagi «Uyğoniş» gazetasini çiqargan. Rusça Vikipediyaga köra, ayollar jurnaliga uning qizi Şafiqa muharrirlik qilgan.
Siyosiy faoliyati
1,3ÖzME'ga köra, Gasprinskiy umummusulmon qurultoyini çaqiriş uçun Kavkaz, Volgaböyi, Misr va Hindistonga borgan, 1905–1906-yillardagi Butunrossiya musulmonlari kongresslarida faol qatnaşgan va «Ittifoq ul-muslimin» partiyasini tuziş taşabbuskorlaridan biri bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1907-yilda u Qohirada butunjahon musulmon kongressini çaqirişni taklif qilgan.
Adabiy merosi va xotirasi
1,3Gasprinskiy «Dor ur-rohat musulmonlari» ilmiy-fantastik asari, «Yuz yildan söng» romani va «Turkiston ulamosi» kitobi muallifi. Rusça Vikipediyaga köra, u Boqçasaroydagi Zanjirli madrasa hududiga dafn etilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ismoilbek Gasprinskiy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3551 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAIsmoilbek Gasprinskiy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3551
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3551
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Гаспринский, Исмаилru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 2-jild, 99–100-b.manbaa.uz · ÖzME, 2-jild, 99–100-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.