Turkiston tizmasi

Turkiston tizmasi — Hisor-Olay toğ tizimining şimoliy tarmoqlaridan biri; Özbekiston, Tojikiston va qisman Qirğiziston çegaralari yaqinida, şarqdan ğarbga çözilib yotadi. ÖzME uni Sirdaryo va Zarafşon havzalari orasidagi suvayirğiç deb ta'riflaydi. Tizma şarqda Farğona vodiysini, ğarbda esa Mirzaçölni janub tomondan örab turadi.12

ÖzME ma'lumotiga köra, tizma Mastçoh toğ tugunidan boşlanib, Zarafşon daryosining örta oqimigaça taxminan 350 km ga cözilgan, kengligi 60 km dan oşadi. Şarqiy uçi Söx daryosi boşlanadigan hududda Mastçoh tuguni orqali Olay toğlari bilan tutaşadi, ğarbiy uçi esa Parmontepa qal'asi atrofida nihoyasiga yetadi. Rusça va inglizça Vikipediyada tizma uzunligi 340 km atrofida deb berilgan va u ğarbda Samarqand tekisligigaça borişi aytiladi. Janubda Zarafşon vodiysi uni Zarafşon tizmasidan ajratadi. Rusça Vikipediyaga köra, tizma böylab Tojikistonning Özbekiston va Qirğiziston bilan çegarasi ötadi.

Tizmaning şarqiy qismi eng baland bölib, ÖzME'ga köra 5000–5400 metrlik qirralari doimiy qor va muzliklar bilan qoplangan; bu yerda Piramida çöqqisi (5680 m) joylaşgan. Ğarbga tomon tizma pasayib boradi: Çumqartov deb ataladigan ğarbiy qismining balandligi 2600–3400 m, bu qismdagi eng baland nuqta — Bozorxonim çöqqisi (3405 m). Şimoli-ğarbda Molguzar toğlari ajralib turadi, ular asosiy tizmadan Sangzor daryosi vodiysi bilan ajralgan. ÖzME Nurota toğlarini ham tizmaning davomi sifatida qaraydi.

Vikipediyada balandlik raqamlari biroz farq qiladi: rusça va inglizça maqolalarga köra eng baland nuqta — Skalistiy çöqqisi (5621 m), Piramidalniy çöqqisi esa 5509 m. Rusça Vikipediyaga köra, şimoliy yon bağir uzun va qiya bölib, arçazorlar bilan qoplangan; janubiy yon bağir qisqa va tik, qoya hamda toş uyumlaridan iborat.

Tizmada dovonlar köp. Ulardan eng muhimi — Şahriston dovoni: Vikipediyaga köra u 3378 m balandlikda joylaşgan va undan Duşanbe — Xöjand avtomobil yöli ötadi.

ÖzME'ga köra, tizma gersin burmalanişi davrida kötarilgan, keyin yemirilib, uçlamçi davrda yana kötarilgan. U paleozoy qumtoşlari, slanetslar, granit, diorit, qisman ohaktoşlar, neogen konglomeratlari va törtlamçi davr lyossidan tuzilgan. Iqlimi kontinental: toğ etaklari issiq va quruq, baland qismlari esa salqin, qişda harorat –34° gaça tuşişi mumkin. Yillik yoğin 600–700 mm dan ortiq, uning bir qismi qor holida yoğadi; baland joylarda qor may oyigaça saqlanadi.

Muzliklar asosan şarqiy qismda tarqalgan, ÖzME ularning umumiy maydonini qariyb 150 km² deb baholaydi. Rusça Vikipediyaga köra, eng yiriklari — Tolstoy, Şurovskiy va Zarafşon muzliklari; Zarafşon muzligidan Zarafşon daryosi boşlanadi. Şimoliy yon bağirdan Isfara, Oqsuv, Laylak, Böragan, Bosmondiq kabi soylar oqib tuşadi, ğarbda esa Sangzor daryosining irmoqlari qor va yomğir suvlaridan töyinadi. Bu suvlar tekislikka çiqqaç deyarli butunlay suğorişga sarflanadi; ÖzME'ga köra, ular hisobiga Zomin va Jizzax suv omborlari qurilgan.

Toğ etaklarida böz tuproqlarda efemerlar, şuvoq va buğdoyiq ösadi. ÖzME'ga köra, ğarbiy qismda 1800–3000 m balandlikda toğ örmon-daşt mintaqasi bor: bu yerda arça, pista, bodom, dölana, itburun va zirk uçraydi. Undan yuqorida subalp, 3500 m dan baland joylarda esa alp mintaqasi joylaşgan. Hayvonlardan qobon, oq tirnoqli ayiq, kaklik, jayra, suğur, toğ eçkisi va toğ kurkasi yaşaydi. Toğ yaylovlari çorvaçilikda keng işlatiladi. Tabiatni muhofaza qiliş maqsadida Zomin toğ-örmon qöriqxonasi va Zomin xalq boği taşkil etilgan. Rusça Vikipediyaga köra, tizmaning Özbekiston qismida xalqaro «Suffa» radioastronomiya rasadxonasi joylaşgan.