Malik Qayumoviç Qayumov

Malik Qayumoviç Qayumov (1912 — 2010) — özbek kinorejissyori va kinooperatori, hujjatli kino ustasi. Ikki yuzdan ortiq hujjatli va ilmiy-ommabop film yaratgan. ÖzME'ga köra, u 1912-yil 22-aprelda Toşkentda tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu — rasmiy sana: aniq tuğilgan kuni ma'lum emas, u 1911-yilning bahorida dunyoga kelgan bölişi ham mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, Qayumov 2010-yil 29-aprelda Moskvada vafot etgan.1

Rusça Vikipediyaga köra, Qayumov badavlat toşkentlik oilada tuğilgan, ammo otasi u uç yoşligida vafot etgan; oiladagi ön tört farzanddan faqat beştasi omon qolgan. Mahalla maktabini tugatgaç, u Toşkentdagi «Şarq yulduzi» kinofabrikasiga (keyinçalik «Özbekfilm») işga kirgan. ÖzME'ga köra, 1929–1931-yillarda u bu yerda aktyor va operator yordamçisi bölib işlagan, «Bağdodda «amerikon paxtasi»», «Qumlikdagi voha», «Ölim quduği» kabi filmlarda rol ijro etgan.

Keyin Moskvadagi Butunittifoq kinematografiya institutining (VGIK) operatorlik böliminda tahsil olgan. ÖzME uni 1932-yilda institutni tugatgan deb yozadi, rusça Vikipediya esa u diplom olmasdan Toşkentga qaytganini aytadi. 1932–1940-yillarda Toşkent kinoxronika studiyasida operator bölib işlagan, ayni paytda «Soyuzkinoxronika»ning Örta Osiyodagi muxbiri vazifasini bajargan. 1939-yilda uning «Toşkent töqimaçilik kombinati» filmi Nyu-Yorkdagi Butunjahon körgazmasida katta oltin medal olgan. Şu yili Katta Farğona kanali qurilişiga bağişlangan «Qudratli oqim» filmini suratga olgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1941-yil iyunida Qayumov Samarqandda Amir Temur, Şohrux Mirzo va Mirzo Uluğbek qabrlari oçilganda ekspeditsiya işini kinoga tuşirgan. Ikkinçi jahon uruşi davrida u Hujjatli filmlar markaziy studiyasining front operatori sifatida Kalinin frontida, Moskva va Rjev atrofidagi janglarda, Belorusiyani ozod qiliş jarayonida suratga oliş olib borgan. Ikki marta yaralangan, 1945-yilda nogironligi sababli harbiy xizmatdan boşatilgan.

ÖzME'ga köra, 1946–1960-yillarda Qayumov Toşkent badiiy va hujjatli filmlar studiyasida operator, rejissyor, xronika direktori va badiiy rahbar, 1961–1975-yillarda esa Özbekiston ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar studiyasining direktori va badiiy rahbari bölgan. 1976–1993-yillarda Özbekiston kinematografçilar uyuşmasi boşqaruvining birinçi kotibi lavozimida işlagan.

Uning filmlarida Örta Osiyo tabiati, xöjaligi, fan va madaniyati, xorijiy Şarq mamlakatlari hayoti aks etgan. Eng maşhur işlari orasida «Farhod çiroqlari», «Hindiston tongi», «Özbekistonga keling», «Vyetnam — mening mamlakatim», «Bahordan bahorgaça», «13 qaldirğoç», «Toşkent, zilzila», «Samarqand hamişa men bilan», «Paranji», «Özbek atlasi» bor. Rusça Vikipediyaga köra, 1966-yilgi Toşkent zilzilasi oqibatlarini u bir neça yil davomida suratga olgan, Afğoniston haqida ham bir turkum filmlar yaratgan.

ÖzME'ga köra, Qayumov 1946-yilda Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arbobi, 1948-yilda Özbekiston xalq artisti, 1967-yilda SSSR xalq artisti unvonlarini olgan; rusça Vikipediyada ayrim unvonlar uçun boşqa yillar keltirilgan. 1964-yilda «Bahordan bahorgaça» filmi uçun Hamza nomidagi Davlat mukofotiga sazovor bölgan. Filmlari Nyu-York, Venetsiya va Leypsig xalqaro festivallarida oltin medallar hamda «Oltin kaptar» mukofoti bilan taqdirlangan; rusça Vikipediyaga köra, «Paranji» filmi 1979-yilda Leypsigda bu sovrinni olgan. U Mehnat Qahramoni unvoni, «El-yurt hurmati» ordeni (1999) va «Jasorat» medali (1995) bilan ham mukofotlangan. Rusça Vikipediyaga köra, uning «Hayotim — kinematograf» nomli xotiralar kitobi 1982-yilda Toşkentda çiqqan.