Tonga

Tonga (rasmiy nomi — Tonga Qirolligi) — Polineziyadagi, Tinç okeanining janubiy qismida joylaşgan orol davlati. Poytaxti — Nuku'alofa şahri. Rasmiy tillari — tonga va ingliz tillari.

Manbalarga köra, orollarga Lapita madaniyati bilan boğliq avstroneziya tilida sözlaşuvçi guruh miloddan avvalgi 1500–1000-yillarda joylaşgan. Eng qadimgi ma'lum aholi punkti Nukulekaga köçmançilar toriy bilan sanalaş ma'lumotiga köra miloddan avvalgi 888-yilda (± 8 yil) yetib kelgan. Olimlar orollar dastlab qaçon özlaştirilgani haqida hali ham bahslaşadi. Wikipedia'ning özbekça maqolasida bir joyda köçib keliş miloddan avvalgi 2-ming yillikka, boşqa joyda taxminan 2500 yil oldinga tegişli deb körsatilgan. Mustamlakadan oldingi tarix oğzaki rivoyat orqali saqlangan.

12-asrga kelib tonganlar va ularning hukmdori Tu'i Tonga Tinç okeanining markaziy qismida nufuz qozongan; ayrim tarixçilar bu davrni Tu'i Tonga imperiyasi deb ataydi. XV va 17-asrlarda Tongada fuqarolar uruşlari bölgan.

Yevropaliklar bilan birinçi uçraşuv 1616-yilda golland kemasi Eendracht (kapitan Villem Shouten) taşrifi bilan bölgan. Keyinroq Yakob Le Mer, 1643-yilda Abel Tasman, 1773, 1774 va 1777-yillarda Jeyms Kuk orollarga kelgan. Kuk orollarni „Döstlik orollari“ deb atagan.

1845-yilda Taufa'ahau (1831-yilda metodist missionerlar Siaosi — „Jorj“ nomi bilan suvga çömdirgan) Tongani yagona qirollikka birlaştirdi. 1875-yilda u Tongani konstitutsiyaviy monarxiya deb e'lon qildi, qonunlar kodeksi, yerga egalik va matbuot erkinligini mustahkamladi, boşliqlarning vakolatini çekladi.

1900-yil 18-mayda Buyuk Britaniya bilan Döstlik şartnomasi asosida Tonga himoyalangan davlatga aylandi, ammo öz suverenitetini saqlab qoldi. 1918-yilgi gripp pandemiyasi 1800 tongan hayotiga zomin böldi. Şartnoma va himoya maqomi 1970-yilda tugadi (özbekça maqolada mustaqillik sanasi 4-iyun deb berilgan). Tonga 1970-yilda Hamdöstlikka qöşildi, 1999-yil sentabrda BMT a'zosi böldi. 2022-yil yanvarida Hunga-Tonga–Hunga-Ha'apai vulqoni otilib, sunami keltirib çiqardi; Tongada tört kişi halok böldi.

Tonga arxipelagi Samoadan janubda joylaşgan. Umumiy maydoni taxminan 748–750 km². Orollar soni manbalarda har xil: özbekça maqolada 177 ta, rusça maqolada 172 ta, inglizça maqolada 171 ta (şundan 45 tasida aholi yaşaydi; rusça maqolada 36 ta). Arxipelag şimoldan janubga taxminan 800 km ga çöziladi. Orollar uç asosiy guruhga — Vavau, Ha'apai va Tongatapuga — bölinadi. Eng yirik oroli — Tongatapu (257 km²), unda poytaxt joylaşgan.

Orollar vulqon va marjon tuzilmalaridan iborat. Eng baland nuqtasi Kao orolida (özbekça maqolada 1030 m, rusça maqolada 1030–1033 m). Iqlimi tropik; issiq va yomğirli davr dekabr–aprelda, salqin va quruq davr may–noyabrda. Tropik siklonlar xavfi yuqori.

Tonga — konstitutsiyaviy monarxiya. Amaldagi konstitutsiya 1875-yilda qabul qilingan va keyinçalik özgartirilgan. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Qonun çiqaruvçi assambleya, ijro etuvçi hokimiyatni qirol va boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. 2010-yilda qonunçilik islohotlaridan keyin birinçi qisman vakillik saylovlari ötkazilib, mamlakat mutlaq monarxiyadan yarim konstitutsiyaviy monarxiyaga ötdi. Tonga Hamdöstlik, BMT, Tinç okeani orollari forumi va Kiçik orol davlatlari alyansi a'zosi.

Aholining 98% dan ortiğini tonganlar taşkil etadi. Tonga tili polineziya tillariga kiradi. 2011-yilgi rasmiy ma'lumotga köra aholining 90% nasroniy çerkovlari a'zosi; eng yirik çerkov — Tonga bepul Veslian çerkovi (36%). Kundalik hayotga Polineziya urf-odatlari va xristian dini ta'sir körsatadi: yakşanba kuni savdo va köngiloçar tadbirlar töxtaydi. Mamlakatda savodxonlik darajasi 98,9%. Köplab tonganlar Yangi Zelandiya, Avstraliya va AQShga hijrat qilgan; diasporadan keladigan pul ötkazmalari mamlakat daromadining muhim qismini taşkil etadi.