Persi Biş Şelli

Persi Biş Şelli (1792-yil 4-avgust, Susseks grafligidagi Fild-Pleys — 1822-yil 8-iyul, Italiyadagi Spetsiya qöltiği) — ingliz şoiri, romantizm adabiyotining yirik vakili. ÖzME'ga köra, u Rimda dafn etilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, hayotlik çoğida keng şuhrat qozonmagan bölsa-da, vafotidan keyin nufuzi tobora ösib, Robert Brauning, Tomas Xardi, U. B. Yets kabi keyingi avlod şoirlariga katta ta'sir körsatgan.1

Inglizça Vikipediyaga köra, Şelli parlament a'zosi ser Timoti Şellining töngiç öğli bölgan, Iton kollejida öqigan va 1810-yilda Oksford universitetiga kirgan. ÖzME'ga köra, 1811-yilda «Ateizmning zaruriyati» risolasi uçun universitetdan çiqarib yuborilgan. Keyin Dublinga borib, irlandlarning mustaqillik uçun kuraşiga qöşilgan, söng Angliyaga qaytgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, şoirning hayoti oilaviy kelişmovçiliklar, xastalik hamda uning dinsizligi va siyosiy qaraşlariga qarşi jamoatçilik noroziligi bilan keçgan. 1818-yilda u butunlay Italiyaga köçib ketgan. Uning ikkinçi xotini Meri Şelli «Frankenşteyn» romanining muallifi sifatida tanilgan. ÖzME'ga köra, oradan tört yil ötgaç, şoir tölqinli havoda dengizga çökib halok bölgan; Inglizça Vikipediya bu voqeani qayiq halokati deb ta'riflaydi va Şelli öşanda 29 yoşda bölganini qayd etadi.

Şellining ilk asarlari yoşlik yillariga töğri keladi. ÖzME'ga köra, fransuz ma'rifatparvarlari ta'sirida u «Agasfer» (1809) dostonini, «Viktor va Kaziraning asl şe'riyati» va «Margaret Nikolsondan qolgan parçalar» töplamlarini, «Zastrotssi» (1810) va «Sent-Irvin» (1811) romanlarini yozgan. 1813-yilda «Qiroliça Mab» falsafiy dostoni yaratilgan.

Uning merosida epik dostonlar va dramalar katta örin egallaydi, biroq ÖzME'ga köra, ingliz adabiyotiga Şelli birinçi navbatda lirik şoir sifatida hissa qöşgan. Uning şe'rlari tuyğularning samimiyligi, yorqin istiora va sifatlaşlar, ohangdorlik, ritmning rang-barangligi va içki qofiyalarga boyligi bilan ajralib turadi. Hayot, sevgi va erkinlikning yengilmasligi ğoyasi «Ğarb şamoliga qasida» şe'rida, muhabbatning zulm va ölim ustidan ğalabasi esa «Islom isyoni» (1818) va «Epipsixidion» (1821) dostonlarida ifodalangan. Inglizça Vikipediya uning eng maşhur kiçik şe'rlari qatorida «Ozimandiya» (1818) va «Turğayga» (1820) asarlarini ham tilga oladi.

Italiyada Şelli dramaturgiyaga ham murojaat qilgan. ÖzME'ga köra, qadimgi yunon afsonasi va Esxilning «Kişanlangan Prometey» asari asosida u «Ozod etilgan Prometey» (1819) ramziy «lirik drama»sini, örta asr italyan xronikasi syujeti asosida esa «Çençi» (1819) tragediyasini yozgan. Bu davrda «Rozalinda va Yelena» (1818), «Adonais» va «Ellada» (1821) dostonlari, «Şoh Edip yoxud Yöğonoyoq şoh» (1820) hajviy dramasi ham yaratilgan.

Bir qator asarlari muallif vafotidan söng naşr etilgan: «Uçinçi Piter Bell» hajviy dostoni, «Atlas sehrgari» va «Hayot tantanasi» dostonlari, «Karl I» tarixiy tragediyasi. Sönggi ikkisi tugallanmay qolgan. ÖzME'ga köra, Şelli «Şe'riyat himoyasi» nomli estetik risola ham yozgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Şellining köp asarlari siyosiy va diniy ayblov xavfi tufayli hayotligida naşr etilmagan yoki qisqartirib bosilgan. 1820-yillardan boşlab uning şe'rlari va siyosiy-axloqiy yozuvlari radikal doiralarda keng tarqalgan. ÖzME'ga köra, şoirning ayrim şe'rlari özbek tiliga ham tarjima qilingan.