Jaloliddin Muhammad Akbar
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Jaloliddin Muhammad Akbar (Akbar I, Buyuk Akbar; 1542 — 1605) — Hindistondagi Boburiylar saltanatining uçinçi hukmdori (1556–1605), Zahiriddin Muhammad Boburning nabirasi va Humoyunning öğli. ÖzME'ga köra, u 1542-yil 14-oktabrda Amarkot qal'asida tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Akbar otasi tomonidan Amir Temur va Çingizxonning avlodi bölgan; u boburiylarning eng buyuk hukmdorlaridan biri hisoblanadi, uning davrida saltanat Hindiston yarimorolining katta qismini qamrab olgan.12
Yoşligi va taxtga çiqişi
1,3Inglizça Vikipediyaga köra, Humoyun Şerşoh Suriydan mağlub bölib ğarbga qoçgan davrda Sindda Hamida Banu begimga uylangan va Akbar ana şu nikohdan, mahalliy hind hokimi panoh bergan Amarkot qal'asida dunyoga kelgan. Otasining surgun yillarida bola Kobulda amakilari qölida tarbiyalangan; u ov, çavandozlik va jang san'atini puxta egallagan, biroq ömrbod öqiş-yozişni örganmagan, kitoblarni unga boşqalar öqib bergan.
Humoyun 1555-yilda Dehlini qaytarib olganidan bir neça oy keyin vafot etgan. ÖzME'ga köra, Akbar 1556-yil fevralida, 13 yoşida taxtga ötirgan. Dastlab davlatni uning otaliği, turkman Bayramxon boşqargan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1556-yil noyabrida Panipat yaqinidagi ikkinçi jangda boburiylar qöşini Hemu boşçiligidagi Suriylar qöşinini yengib, Dehli va Agrani qaytarib olgan. ÖzME'ga köra, Akbar baloğat yoşiga yetgaç, mamlakatni qattiq qöl bilan öziga boşqara boşlagan.
Saltanatning kengayişi
1,3Akbar butun hukmronligi davomida saltanat hududini kengaytirişga intilgan. ÖzME'ga köra, uning davrida davlat şimolda Balxdan janubda Godavari daryosigaça, ğarbda Arabiston dengizidan şarqda Bengaliya qöltiğigaça yoyilgan, Kaşmir va Afğoniston hududlari ham uning tarkibida bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Molva va Gujarot sultonliklari, Bengaliya, Sind va Kaşmir bosib olingan, Qandahor qaytarilgan, Orissa mustaqilligiga barham berilgan.
ÖzME'ga köra, Akbar rajput knyazliklari bilan nikoh riştalari orqali ittifoq tuzgan va rajput otliqlari uning qöşinining asosiy kuçiga aylangan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning rajput malikasi Maryam uz-Zamoniyga uylanişi hind zodagonlari bilan yaqinlaşişga xizmat qilgan, ulardan tuğilgan öğli Jahongir keyinçalik taxt vorisi bölgan.
Islohotlari
1,3ÖzME'ga köra, markazlaşgan davlat barpo etiş maqsadida 1574-yildan içki islohotlar boşlangan: qöşin ustidan nazorat kuçaytirilib, u qayta taşkil etilgan va yangi qurollar bilan ta'minlangan, mamlakat yangi ma'muriy bölinmalarga ajratilgan. Yirik yer egalarining özboşimçaligini çeklaş uçun xizmatçilarga yer in'om qiliş örniga xazinadan maoş tölaş joriy etilgan, soliq yiğiş esa davlat amaldorlariga topşirilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, harbiy va fuqarolik unvonlarining mansabdorlik tizimi qayta tuzilgan, töp, istehkom va filli qöşinlardan samarali foydalanilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Akbar ğayridinlardan olinadigan jizya soliğini bekor qilgan, butun saltanatda yagona ölçov va tarozi birliklari hamda Uluğbek jadvallariga asoslangan quyoş taqvimi joriy etilgan.
Diniy siyosati
1,3Akbar turli e'tiqoddagi fuqarolar örtasida birdamlikka erişiş uçun hindlarni yuqori lavozimlarga tayinlay boşlagan. ÖzME'ga köra, u islom, hinduizm, zarduştiylik va jaynizm unsurlarini birlaştirgan «dini ilohiy» nomli yangi ta'limotni joriy etgan va dunyoviy hamda diniy hokimiyatni öz qölida jamlagan. Rusça Vikipediyaga köra, bu ta'limot 1582-yildan tarğib qilingan va Abulfazl bilan birgalikda işlab çiqilgan. ÖzME'ga köra, Akbar vafotidan keyin «dini ilohiy» kiçik bir mazhab darajasiga tuşib qolgan.
Madaniyat va iqtisodiyot
1,3ÖzME'ga köra, Akbar dehqonçilik va savdoga katta ahamiyat bergan, Yevropa mamlakatlari bilan ham savdo aloqalari olib borgan, ilm-fan va san'atga homiylik qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning saroyida turli dinlarga mansub olimlar, şoirlar, musiqaçilar va rassomlar töplangan, alohida rassomlik maktabi şakllangan, kutubxonada 24 mingdan ortiq kitob jamlangan, 1569-yilda Agra yaqinida yangi poytaxt — Fatehpur Sikri qurila boşlagan. Akbarning vaziri va dösti Abulfazl Allomiy uning hukmronligi tarixini «Akbarnoma» asarida yozib qoldirgan.
Vafoti
1,3ÖzME'ga köra, Akbar 1605-yilda Agra yaqinidagi Sikandra qişloğida vafot etgan. Inglizça Vikipediya vafot sanasini 1605-yil 27-oktabr deb belgilaydi. ÖzME uni jasur, iqtidorli sarkarda, xotirasi kuçli buyuk davlat arbobi sifatida baholaydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Jaloliddin Muhammad Akbar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3888 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAJaloliddin Muhammad Akbar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3888
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3888
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Akbaren.wikipedia.org
- 2Rusça Vikipediya: Акбар I Великийru.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 254–255-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 254–255-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.