Zambiya

Zambiya (inglizça: Republic of Zambia) — Afrikadagi dengizga çiqiş yöli yöq davlat. Poytaxti va yirik şahri — Lusaka, maydoni 752 614 km². Mamlakat 1964-yil 24-oktabrda Buyuk Britaniyadan mustaqil böldi.

Zambiya hududida odamlar qadim zamonlardan yaşagan. Kabve atrofidan ibtidoiy inson suyaklari topilgan; inglizça manbada bu qoldiqlar (Kabve odami) miloddan avvalgi 300 000–125 000 yillarga oid deb körsatilgan. Dastlab bu yerda khoysan va batva xalqlari yaşagan, milodiy taxminan 300-yildan bantu qabilalari joylaşa boşlagan. Bantu qabilalari temir işlaş texnologiyasini olib kelgan, keyinçalik Luba-Lunda kabi davlatlar vujudga kelgan. 18-asrda bu yerga portugallar, söng inglizlar kirib keldi.

19-asr oxirida Britaniya Janubiy Afrika kompaniyasi hududni öz nazoratiga oldi. Ikki hudud 1911-yilda Şimoliy Rodeziya nomi bilan birlaştirildi. 1924-yilda u Britaniya protektorati (özbekça Vikipediya) yoki Britaniya toji koloniyasi (rusça Vikipediya) deb e'lon qilingan. 1953–1963-yillarda Şimoliy Rodeziya Rodeziya va Nyasalend Federatsiyasi tarkibida böldi. 1964-yil 24-oktabrda mustaqil Zambiya Respublikasi e'lon qilindi, birinçi prezident Kennet Kaunda böldi. 1972-yildan 1991-yilgaça mamlakatda bir partiyali tuzum amal qildi. 1991-yilda köp partiyali saylovda Fredrik Çiluba prezident etib saylandi. Keyingi prezidentlar orasida Levi Mvanavasa (2002), Rupiya Banda (2008), Maykl Sata (2011) va Edgar Lungu (2015, 2016-yilda qayta saylangan) rusça Vikipediyada tilga olingan.

Zambiya asosan platoda joylaşgan, aksar qismining balandligi 1000–1350 m. Eng baland joyi — Muçinga toğidagi Mumpu çöqqisi (1893 m). Mamlakat şimolda Kongo Demokratik Respublikasi, şimoli-şarqda Tanzaniya, şarqda Malavi, janubi-şarqda Mozambik, janubda Zimbabve va Botsvana, janubi-ğarbda Namibiya, ğarbda Angola bilan çegaradoş.

Iqlimi subekvatorial, uç mavsum: issiq va quruq (avgust–oktyabr), iliq va sernam (noyabr–aprel), quruq va salqin (may–iyul). Yirik daryosi — Zambezi, uning irmoqlari Kafue va Luangva; Zambezida Viktoriya şarşarasi bor. Eng yirik köli — Bangveulu. Yer ostida mis, rux, qörğoşin, kobalt, uran, oltin, qalay, toşkömir va boşqa foydali qazilmalar bor. Savannalarda fil, buyvol, karkidon, zebra, arslon va boşqa hayvonlar uçraydi; 20 ga yaqin milliy boğ mavjud.

Aholisi haqida manbalar turliça: 2013-yilda 14 222 233 kişi (özbekça Vikipediya), 2022-yilgi röyxatga köra taxminan 19,61 million (rusça Vikipediya). Aholining katta qismi bantu xalqlari: bemba, tonga, lozi, lunda va boşqalar. Ma'muriy jihatdan mamlakat 9 (özbekça Vikipediya) yoki 10 (rusça Vikipediya) viloyatga bölinadi.

Zambiya — respublika va Hamdöstlik a'zosi. Amaldagi konstitutsiya 1996-yilda qabul qilingan. Prezident davlat boşliği bölib, töğridan-töğri saylov orqali 5 yilga saylanadi; rusça Vikipediyaga köra, ikki muddatdan köp saylanmaydi. Parlament — bir palatali Milliy assambleya; rusça Vikipediyada uning 158 deputatdan (150 nafari saylanadi, 8 nafarini prezident tayinlaydi) iborat ekani aytilgan.

Mustamlaka davridan iqtisodiyot mis va polimetallar yetkazib berişga ixtisoslaşgan. Mamlakat mis rudasi zaxirasi böyiça dunyoda oldingi örinlarda turadi. Yalpi içki mahsulotda toğ-kon sanoati 9%, işlab çiqariş sanoati 31,8%, qişloq xöjaligi 18% ni taşkil etadi. Faol aholining 76% qişloq xöjaligida band; asosiy ekin — makkajöxori. Setse paşşasi çorvaçilikka tösiq bölmoqda. Zambiya mis, rux, kobalt va qörğoşin sotadi; maşina-uskunalar, yoqilği, kimyo mahsulotlari va oziq-ovqat oladi. Pul birligi — kvaça. 2016-yilda prezident E. Lungu iqtisodiyotning misga haddan taşqari boğliqligini kamaytiriş va işlab çiqarişni diversifikatsiya qiliş rejasini e'lon qilgan.

Rasmiy til — ingliz tili. Aholining 80% xristian, köpçiligi mahalliy an'anaviy e'tiqodlarga ham amal qiladi. Zambiya adabiyoti xalq oğzaki ijodi an'analari asosida rivojlanmoqda; 1962-yilda J. Çivalening “Markaziy bantularning tarixiy tuzuklari” va J. Musapuning “Alamango” dostonlar töplami çop etilgan. 1970-yillarda ingliz tilidagi asarlar paydo bölgan, D. Mulayşoning “Soqovlar tili” romani maşhur bölgan. Şimoliy va şarqiy hududlarda qoya rasmlari topilgan. Bolalar 7 yoşdan 7 yillik boşlanğiç maktabda öqiydi; Lusakada universitet va Kaunda uy muzeyi kabi muassasalar bor.