Modern
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Modern (fransuzça «moderne» — eng yangi, zamonaviy) — 19-asr oxiri va 20-asr boşlarida Yevropa va Amerika san'atida keng tarqalgan badiiy uslub. U me'morlik, amaliy bezak san'ati, grafika va rangtasvirda namoyon bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uslub asosan 1890–1910-yillarda ommalaşgan; uning öziga xos belgilari — ösimlik va gullarning egiluvçan çiziqlari kabi tabiiy şakllardan ilhomlaniş, harakat va dinamizm tuyğusi, assimetriya hamda temir, şişa, sopol va keyinroq betondan foydalaniş.1
Nomlari
13ÖzME'ga köra, uslub turli mamlakatlarda turliça atalgan: Fransiya, Belgiya, Angliya va AQŞda — «ar-nuvo» (Art Nouveau), Germaniyada — «yugendştil» (Jugendstil), Avstriyada — «setsession» (Sezession), Italiyada — «liberti» (Liberty), Ispaniyada — «modernizm» (Modernismo). Inglizça Vikipediyaga köra, «Art Nouveau» atamasi 1880-yillarda Belgiyaning «L'Art Moderne» jurnalida paydo bölgan va 1895-yilda Zigfrid Bing Parijda oçgan «Yangi san'at uyi» galereyasi orqali ommalaşgan. Nemisça nomi esa «Jugend» («Yoşlik») san'at jurnalidan olingan, Avstriyadagi nomi Vena setsessiyasi rassomlari bilan boğliq.
Paydo bölişi va ğoyalari
13ÖzME'ga köra, modern eklektizmdan qutuliş va yagona sintetik san'at sifatidagi «yangi uslub» yaratiş intilişi natijasida vujudga kelgan; u sanoat jamiyati jadal rivojlanayotgan va ijtimoiy ziddiyatlar keskinlaşayotgan şaroitda şakllangan. Modern tarafdorlari klassik san'at şakllaridan voz keçib, barça san'at turlarini yagona majmuada birlaştiriş — san'atlar sintezi orqali gözal muhit yaratişga intilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uslubning asosiy maqsadlaridan biri tasviriy (rangtasvir, haykaltaroşlik) va amaliy san'at örtasidagi an'anaviy çegarani yöqotiş edi. Unga Yevgeniy Viollet-le-Dyuk va Jon Raskin nazariyalari, Angliyada Uilyam Morris va «San'at va hunarlar» harakati ta'sir körsatgan.
Tarqalişi
13Inglizça Vikipediyaga köra, ilk ar-nuvo uylari va interyerlari 1890-yillarda Bryusselda Pol Ankar, Anri van de Velde va ayniqsa Viktor Orta loyihalari asosida barpo etilgan; Ortaning Tassel mehmonxonasi 1893-yilda qurib bitkazilgan. Uslub tez orada Parijga ötgan: Ektor Gimar uni yangi metro kirişlarida qöllagan. Ar-nuvo 1900-yilgi Parij Butunjahon körgazmasida eng yuqori nuqtasiga erişgan. Söng Turin, Glazgo, Myunxen, Barselona, Xelsinki kabi şaharlarga yoyilgan. ÖzME ham uslubning dastlab Angliyada paydo bölib, keyin boşqa Yevropa mamlakatlariga tarqalganini va sanoatning jadal ösişi bunga sabab bölganini qayd etadi.
Me'morlikda
13ÖzME'ga köra, modern ayniqsa me'morlikda yorqin namoyon bölgan. Me'morlar qat'iy order tizimidan voz keçib, temir-beton, metall, oyna kabi yangi quriliş va bezak materiallaridan, yangi konstruksiyalardan ijodiy foydalanişgan. Binolar erkin rejalaştirilgan, simmetriyadan ataylab çekinilgan; bino kompozitsiyasi va bezaklari yagona naqş ritmi va ramziy ğoyaga böysundirilgan. Binoning içki fazoviy yeçimi uning taşqi körinişini belgilagan, tarxi esa şakllar boyligi va egiluvçan çiziqlar bilan ajralib turgan. ÖzME bu yönaliş namunalari sifatida Anri van de Velde, Antoni Gaudi va Fyodor Şextel asarlarini keltiradi.
Tasviriy va amaliy san'atda
13Modern uçun dastgoh va amaliy bezak san'atining özaro qöşilib ketişi xos: rangtasvir panno, haykaltaroşlik esa relyef sifatida mustaqilligini yöqotib, bino majmuasining bir qismiga aylangan. ÖzME'ga köra, grafikada uslub kitob bezaş san'ati, jurnal va plakatlar ommaviy naşri bilan boğliq holda rivojlangan; litografiya va ksilografiya yuksak darajaga erişgan. Bu sohada ingliz Obri Berdsli, norveg Edvard Munk, rus rassomlari A. Benua va K. Somov, plakatçilar Anri de Tuluz-Lotrek va E. Grasse ijod qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Alfons Muxaning plakatlari, Rene Lalik va Emil Gallening şişa buyumlari ham uslubning maşhur namunalaridir.
Amaliy san'atda ustalar egri çiziqlar va yassi şakllarga e'tibor qaratgan. ÖzME'ga köra, Gaudining sopol va metall buyumlari, van de Velde va şotlandiyalik Makintoş mebellari, Rossiyadagi Abramsevo va Talaşkino ustaxonalari mahsulotlari bunga misol böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, uslub interyer dizayni, mebel, şişa, gazlama, zargarlik va metall buyumlarda eng köp qöllangan.
Söniş davri
13Inglizça Vikipediyaga köra, 1914-yilda Birinçi jahon uruşi boşlanişi bilan ar-nuvo deyarli öz imkoniyatlarini tugatgan, 1920-yillarda esa uning örnini ar-deko va modernizm egallagan. 1960-yillar oxiridan uslubga qiziqiş qayta uyğongan.
Özbekistonda
13ÖzME'ga köra, Özbekistonda modern belgilarini 19-asr oxiri va 20-asr boşlarida Toşkent, Qöqon va Buxoroda qurilgan ayrim binolarda, jumladan, Toşkentdagi knyaz N. K. Romanov saroyida köriş mumkin. Grafikada bu uslub 1895-yilda çiqqan «Örta Osiyo» almanaxida, rangtasvirda esa A. Volkov, Usta Mömin (A. Nikolayev) va V. Ufimsev asarlarida kuzatiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Modern // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4207 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAModern. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4207
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4207
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Art Nouveauen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 6-jild, 672–673-b.manbaa.uz · ÖzME, 6-jild, 672–673-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.