Poetika
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Poetika (yunonça «poietike» — şe'riyat san'ati) — badiiy asardagi ifoda vositalari tizimini, adabiy asarning tuzilişi va şaklini örganadigan fan. ÖzME uni adabiyotşunoslikning eng qadimgi sohasi deb ataydi; keng ma'noda poetika adabiyot nazariyasi bilan deyarli bir xil tuşunçadir. Rusça Vikipediyaga köra, «poetika» atamasi ba'zan tadqiqot obyektining özini ham bildiradi: masalan, «Puşkin poetikasi», «Şekspir poetikasi» deyiladi.1
Fanning vazifalari
13ÖzME'ga köra, adabiyot nazariyasi sifatida poetika adabiy tur va janrlarning xususiyatlarini, oqim va yönalişlarni, uslub va metodlarni örganadi, ular bilan asarning badiiylik darajasi örtasidagi içki boğlanişlarni tadqiq etadi. Rusça Vikipediya hozirgi adabiyotşunoslikda bu atamaning uç xil talqinini qayd etadi: tor ma'noda poetika nutqning badiiy asarga aylaniş jarayoni va usullarini örganadi; kengroq talqinda badiiy matnning boşqa tuzilmaviy unsurlari ham qamrab olinadi; ayrim olimlar esa poetikani butun san'atga tegişli umumiy estetikaning bir bölimi deb hisoblaydi.
Tarkibiy qismlari
13ÖzME poetikani uç qismga ajratadi. Umumiy poetika har qanday asarning badiiy vositalari va quriliş qonuniyatlarini janr, adabiy tur va jinslarga boğliq holda, muallif niyatining ifoda topiş yöllarini örganadi. Tavsifiy (xususiy) poetika ayrim muallif ijodi, muayyan davr yoki yönalişning öziga xos jihatlarini aniqlaydi. Tarixiy poetika esa badiiy vositalar — obrazli ifodalar, şakllar, qofiyalar — va badiiy zamon, makon, ritm kabi kategoriyalarning tarixiy taraqqiyotini kuzatadi. Rusça Vikipediyaga köra, tarixiy poetikaning yirik namoyandasi A. N. Veselovskiy bölgan, uning işini Yu. N. Tinyanov, M. M. Baxtin, V. Ya. Propp kabi olimlar davom ettirgan.
Ğarbdagi tarixi
13ÖzME'ga köra, atama ilk bor Aristotelning «Poetika» asarida qöllangan va bu kitob badiiy asar va uning tiliga oid nazariy masalalarni yoritgan dastlabki asarlardan biri hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, poetikaga oid ayrim fikrlar Platonda ham uçraydi, biroq tizimli birinçi asar Aristotelniki bölib, u tragediya va epos misolida poetik tuzilmaning til unsurlarigaça barça tomonlarini tahlil qilgan. Bu asar ğarb nazariyasiga asrlar davomida katta ta'sir körsatgan. Rim şoiri Goratsiy «Şe'riyat san'ati haqida» nomli şe'riy maktubida şoirlik uçun amaliy qoidalarni bayon etgan; rusça Vikipediyaga köra, bu asar keyingi davrlarda me'yoriy poetikalar an'anasini belgilab bergan.
ÖzME'ga köra, klassitsizm poetikasining asosiy qoidalari fransuz şoiri va olimi N. Bualoning «Şe'riyat san'ati» (1674) asarida bayon etilgan: muallif bu oqimning xususiyatlarini badiiy ijod qonunlari sifatida talqin qilgan. Klassitsizmning qat'iy qoidalariga qarşi D. Didroning «Dramatik poeziya haqida» (1758) va G. Lessingning «Gamburg dramaturgiyasi» (1767–1769) asarlari yuzaga kelib, ularda ijod erkinligi va hayot haqiqatini tasvirlaş talablari asoslangan. Rusça Vikipediyaga köra, 20-asrda Ğarbiy Yevropa formalizmi ta'sirida rus formal maktabi (V. Jirmunskiy, B. Eyxenbaum, B. Tomaşevskiy, V. Şklovskiy) şakllangan.
Musulmon Şarqida
13ÖzME'ga köra, musulmon Şarqi adabiyotida poetika aruz ilmi, qofiya ilmi va badiiy san'atlar ilmi (ilmi badi') dan iborat maxsus fan sifatida şakllangan va bu yönalişlarda köplab asarlar yaratilgan; ular orasida Şayx Ahmad Taroziyning «Funun ul-baloğa» va Atoulloh Husayniyning «Badoyi' us-sanoyi'» asarlari bor. ÖzME'ga köra, Abu Nasr Forobiy Aristotel «Poetika»si ta'sirida «Şoirlar san'ati qonunlari haqida risola»sini yozgan.
Poetik qoidalar ayrim adabiy yönaliş va maktablar, alohida xalqlar adabiyoti, hatto buyuk ijodkorlar asarlari doirasida ham pişib yetilgan. Şu bois tasavvuf şe'riyati poetikasi, xalq dostonçiligi poetikasi, Navoiy, Bobur, Qodiriy poetikasi kabi tuşunçalar işlatiladi.
Özbek filologiyasida
13ÖzME'ga köra, özbek filologiyasida poetika böyiça dastlabki kuzatişlar Yusuf Xos Hojibning «Qutadğu bilig» va Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk» asarlarida uçraydi. Şe'r nazariyasining rivojida Alişer Navoiyning «Muhokamat ul-luğatayn» va «Mezon ul-avzon», Zahiriddin Muhammad Boburning «Muxtasar» asarlari muhim örin tutadi. 20-asrda Navoiy ijodi poetikasini V. Zohidov, M. Şayxzoda, A. Hayitmetov, Yo. Isoqov, Abdulla Qodiriy, Oybek va Abdulla Qahhor romanlari poetikasini M. Qöşjonov, U. Normatov, özbek şe'riyati poetikasini O. Şarafiddinov kabi olimlar tadqiq etgan. Özbek folklori namunalari poetikasi ham örganilmoqda.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Poetika // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4210 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAPoetika. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4210
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4210
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Поэтикаru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 7-jild, 375–376-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 375–376-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.