Deni Didro

Deni Didro (fransuzça Denis Diderot; 1713–1784) — fransuz faylasufi, yozuvçi, dramaturg va ma'rifatparvar. U «Ensiklopediya yoki fanlar, san'at va hunarlarning izohli luğati»ning asosçisi va boş muharriri sifatida maşhur. Rusça Vikipediyaga köra, Didro Volter, Russo, Monteskyö, D'Alamber va boşqa ensiklopediyaçilar bilan birga ma'rifatparvarlik davri ğoyalarini işlab çiqqan; bu ğoyalar keyinçalik Fransuz inqilobiga zamin hozirlagan. 1773-yilda u Peterburg Fanlar akademiyasining xorijiy faxriy a'zosi bölgan.1

Didro 1713-yil 5-oktabrda Şampandagi Langr şahrida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, otasi piçoqsoz usta bölgan. Yigit Langrdagi iyezuitlar kollejida öqigan, 1732-yilda falsafa böyiça magistr darajasini olgan, söng Parij universitetidagi d'Arkur kollejida tahsil kötargan. 1735-yilda ruhoniylik yölidan voz keçib, huquqni örgana boşlagan, ammo uni ham uzoq davom ettirmagan. 1742-yilda Jan-Jak Russo bilan döstlaşgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1765-yilda moddiy ahvolini yaxşilaş uçun Didro öz kutubxonasini sotişga qaror qilgan; uni Yekaterina II sotib olgan va umrining oxirigaça undan foydalaniş huquqini Didroning özida qoldirgan. 1773-yilda faylasuf imperatritsaning taklifi bilan Peterburgga borgan. U 1784-yil 31-iyulda Parijda vafot etgan.

ÖzME'ga köra, Didro 1751–1780-yillarda çiqqan 35 jildlik «Ensiklopediya»ning asosçisi va muharriri bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning birinçi jildi 1751-yilda bosilgan va naşr tanaffuslar bilan yigirma töqqiz yil davom etgan; falsafa, tabiatşunoslik, ijtimoiy fanlar, adabiyot va san'at sohalaridagi keng bilimi Didroga bu ulkan loyihani boşqarişga imkon bergan.

ÖzME Didroning «Körlar haqida közi oçiqlarga maktub» (1749), «Tabiatni tuşuntirişga doir fikrlar» (1754), «D'Alamberning tuşi» (1769), «Materiya va harakatning falsafiy asoslari» (1770) kabi asarlarini sanaydi. Ularda u xristian çerkovi va mutlaq monarxiyani keskin tanqid qilgan, sezgilarga tayanadigan bilim nazariyasi asosida materialistik ğoyalarni himoya qilgan. Didroning fikriça, barça mavjudot materiyaning turli şakllari bölib, materiya sifat jihatidan xilma-xil, öz-özidan harakatlanuvçi va rivojlanuvçi. Rusça Vikipediyaga köra, siyosatda u ma'rifatli monarxiya tarafdori bölgan: ideal davlat boşida ilm va falsafadan xabardor hukmdor turişi kerak, deb hisoblagan.

Rusça Vikipediyaga köra, Didro 1757-yilda «Nikohsiz öğil», 1758-yilda «Oila boşliği» pyesalarini yozib, Fransiyada oilaviy-maişiy dramaga yöl oçgan. ÖzME'ga köra, uning adabiyotdagi xizmati realizm uçun kuraş bilan belgilanadi. Bu yönalişdagi eng maşhur asarlari — «Fatalist Jak va uning xöjayini» romani va «Rohiba» qissasi; rusça Vikipediya muallif vafotidan keyin çop etilgan «Ramoning jiyani» asarini uning eng yaxşi badiiy asari deb hisoblaydi. Tasviriy san'atga bağişlangan «Salonlar» (1759–1781) va aktyorlik san'ati haqidagi «Aktyor haqida paradoks» asarlarida u tanqidçi va nazariyotçi sifatida tabiatga sodiqlik va san'atning tarbiyaviy ahamiyatini ilgari surgan.

ÖzME'ga köra, Didro xalq ta'limi masalalariga ham katta e'tibor bergan. U davlat xalq ta'limi tizimining loyihasini tuzgan, boşlanğiç ta'lim hamma uçun bepul va barça tabaqalar uçun bir xil bölişini himoya qilgan, kambağal oilalar bolalariga davlat yordam berişi lozim, deb hisoblagan. Fizika, matematika va tabiiy fanlarning ahamiyatini uqtirgan, sifatli darsliklar yaratişga yirik olimlarni jalb qiliş, örta maktablarda yiliga tört marta oçiq imtihon ötkaziş va öqituvçilik lavozimlariga tanlov e'lon qiliş tarafdori bölgan.