Svetofor

Svetofor (rusça svet — «yoruğlik» va yunonça phoros — «eltuvçi») — yoruğlik signallari orqali transport vositalari va piyodalar harakatini tartibga soluvçi qurilma. ÖzME'ga köra, svetoforlar köça va yöllarda, temir yöl kesişmalarida, şuningdek temir yöl poyezdlari qatnovini boşqariş uçun örnatiladi. Rusça Vikipediyaga köra, svetofor muayyan yönalişdagi harakatga qisqa muddatga ruxsat beradi yoki uni taqiqlaydi; u avtomobil, temir yöl, suv transporti va piyodalar harakatini boşqarişda işlatiladi.1

Ilk svetofor semafor şaklida bölgan. ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, u 1868-yilda Londonda, Britaniya parlamenti binosi yaqinida örnatilgan. Rusça Vikipediya ma'lumotiça, bu qurilma qölda boşqarilgan, ikki semafor qanotiga ega bölgan, keçqurun esa aylanuvçi gaz fonari qizil va yaşil signallar bergan; 1869-yil yanvarida fonar portlab, uni boşqargan politsiyaçini jarohatlagan.

ÖzME'ga köra, qölda boşqariladigan dastlabki elektr svetoforlar XX asr boşida Amerika Qöşma Ştatlarida paydo bölgan va ularda faqat yaşil va qizil çiroqlar bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1914-yilda Klivlendda örnatilgan elektr svetoforlar signal almaşganda tovuş ham çiqargan. Uç rangli — yaşil, sariq va qizil çiroqli svetoforlar haqida manbalarda farqli sanalar keltiriladi: ÖzME ularni 1918-yilda Nyu-Yorkda, Rusça Vikipediya esa 1920-yilda Detroyt va Nyu-Yorkda paydo bölgan deb yozadi. Yevropada bunday svetoforlar 1922-yilda Parij va Gamburgda örnatilgan. Moskvada birinçi svetofor 1930-yilda işga tuşirilgan.

Svetoforlardan foydalaniş qoidalari xalqaro miqyosda 1968-yilda Venada qabul qilingan «Yöl belgilari va signallari haqida»gi konvensiya hamda uni töldiruvçi 1971-yilgi Yevropa kelişuvi bilan belgilangan. ÖzME'ga köra, Özbekistonda 2001-yilda xalqaro me'yorlar asosida tuzilgan Yöl harakati qoidalari amal qiladi.

ÖzME'ga köra, köça svetoforlari bir, ikki va uç seksiyali hamda qöşimça seksiyali böladi.

• Bir seksiyali svetoforda faqat bitta — sariq yoki qizil çiroq bor. Öçib-yonib turgan sariq çiroq haydovçini ehtiyot böliş kerakligidan ogohlantiradi. Qizil çiroq esa, masalan, temir yöl kesişmasi yoki öt öçiriş maşinalari çiqadigan joy oldida transportni töxtatiş zarur bölganda yonadi.
• Ikki seksiyali svetoforda yaşil va qizil çiroq bölib, odatda şahardagi temir yöl kesişmalariga örnatiladi.
• Uç seksiyali svetoforda yaşil, sariq va qizil çiroq bor. Ular tik yoki yotiq joylaşgan bölişi mumkin va asosan çorrahalarga qöyiladi.
• Qöşimça seksiyali svetofor çapga, öngga yoki ikkala tomonga buriliş, uç yöl tutaşgan çorrahalarda esa töğriga yuriş uçun alohida «strelka» signalini beradi. Bunday svetoforlar serqatnov çorrahalarda örnatiladi.

ÖzME'ga köra, yaşil çiroq yonganda relssiz transport barça yönalişlarda, tramvay esa töğriga va çapga yura oladi. Qizil çiroqda barça transport töxtaydi, faqat tramvayga öngga buriliş mumkin. Sariq çiroqda çorrahaga yaqinlaşayotgan transport töxtaydi, çorrahaga kirib ulgurganlar uni böşatadi, kutib turganlar esa harakatga tayyorlanadi. Qöşimça seksiyadagi strelka yonsa, asosiy çiroqlar qanday bölişidan qat'i nazar, transport strelka körsatgan tomonga yura oladi.

Svetoforlar çorraha çetiga yoki örtasiga osiladi, maxsus ustunlarga yoki bino devorlariga mahkamlanadi. Ular asosan avtomatik tarzda işlaydi, buning uçun elektron hisoblaş maşinalari ham qöllanadi. ÖzME «yaşil tölqin» tizimini alohida ta'riflaydi: bir yönalişdagi svetoforlar özaro moslaştiriladi va belgilangan tezlikda, masalan soatiga 45 km tezlikda harakatlanayotgan transport ketma-ket barça svetoforlarning yaşil çiroğiga töğri keladi. Tavsiya etilgan tezlik svetofor yaqinida körsatib qöyiladi.

Temir yöl svetoforlari stansiya va oraliqlarda poyezdlar harakatini boşqarib, ularning tezligini belgilaydi. Ularda yaşil, qizil, kök, sariq va oq-sutrang çiroqlar böladi. Svetoforlar sanoatdagi dispetçerlik boşqaruvida ham işlatiladi.