Abdulla Töqay
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Abdulla Töqay (taxallusi; asl ismi Ğabdulla Muhammadğarif öğli Töqayev; tatarça Ğabdulla Tuqay; 1886–1913) — tatar şoiri, publitsist va noşir, zamonaviy tatar adabiyoti hamda tatar adabiy tilining asosçilaridan biri. ÖzME'ga köra, u tatar adabiyotida tanqidiy realizm va bolalar adabiyotiga asos solgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Töqay köpinça zamonaviy tatar adabiyotining va eski tatar tilini almaştirgan hozirgi adabiy tilning asosçisi deb ataladi.1
Bolaligi va tahsili
13Töqay 1886-yil 14-aprelda (yangi uslubda 26-aprel) Qozon guberniyasining Arça tumanidagi Quşloviç qişloğida, qişloq mullasi oilasida tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, otasi u beş oylik bölganda vafot etgan, köp ötmay onasidan ham ayrilgan; yetim bola qarindoşlari va begona oilalar qölida ulğaygan. 1895-yilda uni Uralskdagi savdogar qarindoşlari asrab olgan. U yerda Töqay «Mutiğiya» madrasasida öqigan va bir vaqtda rus maktabiga qatnab, rus adabiyoti, ayniqsa Puşkin ijodi bilan tanişgan.
Ijodiy yöli
13ÖzME'ga köra, Töqay 1902-yildan şe'r yoza boşlagan, 1905-yilda harf teruvçi bölib işlagan. U Uralskda çiqqan «Fikr» gazetasi va «Al-asr al-jadid» («Yangi asr») jurnaliga şe'r, felyeton va publitsistik maqolalar yozib turgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şu yillarda Krilov masallarini tatarçaga tarjima qilgan.
1907-yilda Töqay Qozonga köçgan. ÖzME'ga köra, u Ğ. Kamol bilan birgalikda «Yaşen» («Çaqmoq») hajviy jurnalini çiqargan, 1910-yilda esa «Yalt-yolt» jurnalida işlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, Qozon davrida u tatar jamiyatidagi illatlar, ruhoniylar va savdogarlarni hajv qilgan «Piçan bozori yoxud Yangi Kisekbaş» dostonini yozgan, bolalar uçun ham ellikdan ortiq şe'r va bir neça doston yaratgan.
ÖzME'ga köra, tatar xalqining ozodlik uçun kuraşi uning «Ozodlik haqida», «Tekinxörlarga», «Ketmaymiz» kabi şe'rlarida yorqin aks etgan. Şoir ijodining boş ğoyalari — mutaassiblik va eskilik sarqitlariga qarşi kuraş hamda ma'rifatparvarlik. Töqay tatar şe'riyatiga mazmun bilan birga şakl va ifoda vositalarida ham yangiliklar olib kirgan; xalq qöşiqlari ohangida yozilgan şe'rlari, ÖzME ta'kidlaganidek, Turkistondagi milliy uyğoniş harakati ruhiga hamohang bölgan.
Sönggi yillari
13Inglizça Vikipediyaga köra, 1911–1912-yillarda şoir Astraxan, Ufa va Sankt-Peterburgga safar qilgan, biroq sil kasalligi zörayib borgan. 1912-yilda uning sönggi kitobi çiqqan. 1913-yil fevralda kasalxonaga yotqizilgan va 2-aprelda (yangi uslubda 15-aprel) Qozonda 26 yoşida vafot etgan.
Merosi va Özbekiston bilan aloqasi
13ÖzME'ga köra, Töqay şe'rlari 1913-yildayoq özbek tiliga tarjima qilinib, darsliklarga kiritilgan; ÖzME bunga misol sifatida «Tuvgon til» (Abdulla Avloniy) va «Turkiy guliston» (Toşkent, 1913) naşrlarini keltiradi. Tataristonda 1966-yilda Abdulla Töqay nomidagi respublika davlat mukofoti ta'sis etilgan, Toşkentdagi köçalardan biriga ham uning nomi berilgan.
Inglizça Vikipediyaga köra, uning tuğilgan kuni — 26-aprel tatar tili kuni sifatida nişonlanadi, «I tuğan til» («Ey ona tilim») şe'ri esa tatar tilining norasmiy madhiyasi hisoblanadi. 2019-yilda Qozon xalqaro aeroportiga şoir nomi berilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Abdulla Töqay // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4396 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAbdulla Töqay. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4396
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4396
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Gabdulla Tukayen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 1-jild, 15-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 15-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.