Muskat

Muskat (fransuzça «muscat», lotinça «muscus» — muşk) — muşk hidini eslatuvçi kuçli xuşböy hidga ega uzum navlari guruhi, şuningdek, şu navlardan tayyorlanadigan desert vinolar. Atama ikki ma'noda işlatiladi: birinçisi — uzum navlari, ikkinçisi — ulardan olinadigan şirin va nim şirin vinolar.12

Inglizça Vikipediyaga köra, muskatlar oilasiga madaniy tok (Vitis vinifera) turiga mansub 200 dan ortiq nav kiradi; ular vino, mayiz va xöraki uzum uçun asrlar davomida yetiştirib kelinadi. Mevalari oq, sariq, puşti va deyarli qora rangda böladi, ammo deyarli barçasida gulli, yorqin xuşböylik bor. Rusça Vikipediyaga köra, bu xuşböylikni linalool kabi qirqdan ortiq monoterpen moddalar hosil qiladi, zamonaviy muskat navlarining aksariyati esa oq muskatdan kelib çiqqan. Eng keng tarqalgan navlar — oq muskat, aleksandriya muskati, Gamburg muskati va muskat ottonel.

ÖzME'ga köra, muskat navlari Italiya, Fransiya, Ispaniya, Portugaliya, Germaniya, Belgiya, Buyuk Britaniya va Rossiyada keng tarqalgan, ularning soni esa yangi seleksiya navlari hisobiga ortib bormoqda. Rusça Vikipediyaga köra, muskat ekilgan maydonlar böyiça AQŞ, Italiya va Avstriya yetakçilik qiladi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda ösimlikşunoslik ilmiy tadqiqot institutida bir neça mahalliy muskat navi yaratilgan. Keçpişar xöraki «Özbekiston muskati» kattaqörğon va aleksandriya muskatlarini, «VIR muskati» oq muskat bilan Gamburg muskatini, «Kahrabo muskati» esa «Qibray ertagi» muskati bilan Şarq muskatini çatiştiriş yöli bilan olingan. Bulardan taşqari, respublikada qora, venger, aleksandriya va Gamburg muskatlari ham köp ekiladi.

ÖzME'ga köra, muskat vinolari desert, nim şirin, şirin va likyorli xillarga bölinadi, ba'zilari ovqat payti içiladi. Ularning tarkibida hajm böyiça 13–16 foiz spirt va har 100 kub santimetrda 14–21 gramm qand böladi. Oq, qora va puşti muskat uzumlaridan dunyoga maşhur vinolar işlab çiqariladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, oq muskatdan Italiyaning Pyemont viloyatida «Asti» köpikli vinosi tayyorlanadi, Fransiyada esa undan va aleksandriya muskatidan «vin doux naturel» deb ataladigan quvvatlantirilgan şirin vinolar olinadi. Ispaniyada aleksandriya muskatidan moskatel vinolari işlanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, «muskat» nomining kelib çiqişi haqida bir neça taxmin bor: köpinça u forsça «muşk» söziga, yunonça «moskos» va lotinça «muscus»ga boğlanadi. Muskat uzumlari haqidagi ilk aniq yozma ma'lumot 13-asrda, ingliz olimi Bartolomey Anglikusning 1230–1240-yillarda yozilgan asarida uçraydi.