Nomogenez
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 283-b. — ziyouz.com
Nomogenez (yun. nomos — qonun va ... genez) — tirik tabiatning tarixiy rivojlanişini içki programmalaştirilganligi töğrisidagi evolyutsion konsepsiya. 1922 y. rus fiziologi L. S. Berg tomonidan ilgari surilgan. N. maqsadga muvofiqlik (moslaniş)ning obyektivligi va nisbiyligini inkor etib, tiriklikning oldindan maqsadga muvofiqligini tan oladi. Olimning fikriça, maqsadga muvofiqlik protoplazma oqsillarining stereokimyoviy xususiyatlariga boğliq. Boşqaça qilib aytganda, evolyutsiya — oldindan körsatilgan belgilarning rivojlanişidan iborat. Ana şu asosda onto-va filogenez jarayonlari yagona qonu-niyat asosida amalga oşadi, ya'ni evolyutsiya N. bölib, qonuniyatlar evolyu-siyasidan iborat, degan xulosa çiqa-rilgan. Bundan taşqari, Berg irsiyat geografik muhit ta'sirida bir vaqtning özida juda köp individlarda namoyon böladigan muayyan qonuniyat asosida borişi va yönaltirilganligi töğrisidagi tuşunçani ilgari su-radi. Berg körsatişiça, tur hosil bölişi keskin sakraş orqali borişi mumkin (q. Mutatsionizm). U konvergensiya va parallelizm tuşunçalaridan foydalanib, taksonlarning polifilik yöl b-n kelib çiqqanligini asoslaşga urindi. Organik dunyoning xilma-xilligini divergensiya nuktai nazardan tu-şuntiruvçi Darvin ta'limotiga kara-ma-qarşi ravişda Berg hayotning azaldan xilma-xilligini körsatadi. Ana şu tuşunçalar asosida Berg avtonom ortogenez, ya'ni taşqi muhitga boğliq bölmagan, morfofiziologik tuzilişni mukammallaştirişga qaratilgan, tiriklik uçun xos bölgan qandaydir kuç töğrisidagi ğoyani ilgari surdi. N. ta-rafdorlari darvin ta'limotini evolyu-siyada tasodiflarni absolyutlaştiriş (tixogenez) dan iborat ğoya sifatida tanqid qilişadi. N. ğoyalari boşdan oxirigaça darvinizmta qarşi qaratilgan, evolyutsiya sabablari va qrnuniyatlarini yangidan tuşuntirişga muvaf-faqiyatsiz urinişlardan biri hisoblanadi. Aslida N.da Berggaça ham ilgari surilgan ğoyalar aks etgan. Bergnint xizmati ana şu ğoyalarni umumlaşti-rib, sistemaga soliş b-n birga evolyutsion ta'limotda yeçilmagan muammolar-ga, xususan, evolyutsion jarayonning yönaltirilganligi masalasiga e'tiborni jalb qilinganligidan iborat. Hoz. zamon biol.da Bergning mazmunan tele-ologik ğoyasidan bir qança makroevo-lyutsion jarayonlarni antidarvinizm nuqtai nazaridan tuşuntirişda ba'zan foydalaniladi (yana q. Avtogenez, Ortogenez, Teleologiya, Preformizm).
Q.: Avtogenez, Mutatsionizm, Ortogenez, Preformizm, Teleologiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НОМОГЕНЕЗ (юн. nomos — қонун ва ... генез) — тирик табиатнинг тарихий ривожланишини ички программалаштирилганлиги тўғрисидаги эволюцион концепция. 1922 й. рус физиологи Л. С. Берг томонидан илгари сурилган. Н. мақсадга мувофиқлик (мосланиш)нинг объективлиги ва нисбийлигини инкор этиб, тирикликнинг олдиндан мақсадга мувофиқлигини тан олади. Олимнинг фикрича, мақсадга мувофиқлик протоплазма оқсилларининг стереокимёвий хусусиятларига боғлиқ. Бошқача қилиб айтганда, эволюция — олдиндан кўрсатилган белгиларнинг ривожланишидан иборат. Ана шу асосда онто-ва филогенез жараёнлари ягона қону-ният асосида амалга ошади, яъни эволюция Н. бўлиб, қонуниятлар эволю-циясидан иборат, деган хулоса чиқа-рилган. Бундан ташқари, Берг ирсият географик муҳит таъсирида бир вақтнинг ўзида жуда кўп индивидларда намоён бўладиган муайян қонуният асосида бориши ва йўналтирилганлиги тўғрисидаги тушунчани илгари су-ради. Берг кўрсатишича, тур ҳосил бўлиши кескин сакраш орқали бориши мумкин (қ. Мутационизм). У конвергенция ва параллелизм тушунчаларидан фойдаланиб, таксонларнинг полифилик йўл б-н келиб чиққанлигини асослашга уринди. Органик дунёнинг хилма-хиллигини дивергенция нуктаи назардан ту-шунтирувчи Дарвин таълимотига кара-ма-қарши равишда Берг ҳаётнинг азалдан хилма-хиллигини кўрсатади. Ана шу тушунчалар асосида Берг автоном ортогенез, яъни ташқи муҳитга боғлиқ бўлмаган, морфофизиологик тузилишни мукаммаллаштиришга қаратилган, тириклик учун хос бўлган қандайдир куч тўғрисидаги ғояни илгари сурди. Н. та-рафдорлари дарвин таълимотини эволю-цияда тасодифларни абсолютлаштириш (тихогенез) дан иборат ғоя сифатида танқид қилишади. Н. ғоялари бошдан охиригача дарвинизмта қарши қаратилган, эволюция сабаблари ва қрнуниятларини янгидан тушунтиришга муваф-фақиятсиз уринишлардан бири ҳисобланади. Аслида Н.да Берггача ҳам илгари сурилган ғоялар акс этган. Бергнинт хизмати ана шу ғояларни умумлашти-риб, системага солиш б-н бирга эволюцион таълимотда ечилмаган муаммолар-га, хусусан, эволюцион жараённинг йўналтирилганлиги масаласига эътиборни жалб қилинганлигидан иборат. Ҳоз. замон биол.да Бергнинг мазмунан теле-ологик ғоясидан бир қанча макроэво-люцион жараёнларни антидарвинизм нуқтаи назаридан тушунтиришда баъзан фойдаланилади (яна қ. Автогенез, Ортогенез, Телеология, Преформизм).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.