Rixtagarlik
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Rixtagarlik (forsça-tojikça — «quymoq» ma'nosidagi sözdan) — rangli metallar, asosan mis, bronza va qalaydan turli buyumlarni quyib tayyorlaş kasbi. U hunarmandçilikning eng qadimiy turlaridan biri hisoblanadi. Quyma buyumlar yasaydigan usta rixtagar yoki quymaçi deb ataladi.1
Qadimgi davr va jahon tajribasi
13ÖzME'ga köra, qadimgi Bobil, Misr, Xitoy, Yunoniston va Rimda bronzadan qurollar, uy-rözğor jihozlari, san'at asarlari va diniy marosim buyumlari quyilgan. Rusça Vikipediyaga köra, metallni qolipga quyib buyum oliş usuli beş ming yildan ortiq vaqtdan beri ma'lum; ilk quymalar mis va bronzadan yasalgan qozon, qöl yuvgiç, zirak, uzuk kabi oddiy buyumlar va bezaklar bölgan. Quyiş jarayonida suyultirilgan metall qolip böşliğini tölğazadi va sovigaç tayyor buyum yoki keyin işlov beriladigan xomaki şaklni hosil qiladi.
ÖzME'ga köra, 13–14-asrlarda Vizantiya, Venetsiya, Genuya va Florensiya öz quyma buyumlari bilan dovruq qozongan. 14–15-asrlarda Rus davlatida bronza va çöyandan zambaraklar hamda qönğiroqlar quyilgan.
Markaziy Osiyoda
13Hozirgi Özbekiston hududida arxeologlar miloddan avvalgi 3-ming yillikka oid, bronza bolta quyiladigan toş qolip topgan. ÖzME'ga köra, möğullar bosqini mintaqada bu hunarning rivojiga putur yetkazgan, biroq 14-asrdan metall konlarining qayta işga tuşirilişi bilan rixtagarlik yana yuksala boşlagan.
Bu davrning eng maşhur namunasi — Amir Temur buyruği bilan 1399-yilda Ahmad Yassaviy maqbarasi uçun bronzadan quyilgan katta qozon. ÖzME'ga köra, uni usta Abdulaziz ibn Şarafiddin yasagan; qozon kattaligi, quyiliş texnikasi va bezaklari jihatidan noyob asar sanaladi.
16–18-asrlarda Markaziy Osiyoda asosan harbiy qurollar quyilgan. Özbekiston xalqlari tarixi muzeyida şu davrga oid mis va bronza zambaraklar saqlanadi. ÖzME'ga köra, 19-asr oxirigaça Samarqand, Buxoro, Xiva, Toşkent va boşqa yirik şaharlarda asosan uy-rözğor buyumlari quyiş keng tarqalgan.
Sanoat davri
13Zavod-fabrika işlab çiqarişi rivojlangaç, qöl mehnatiga asoslangan rixtagarlikka ehtiyoj kamaygan. Hunarmandlik an'analari örnini sanoatdagi quyma işlab çiqariş egallagan. Rusça Vikipediyaga köra, hozir maşina va sanoat uskunalaridagi detallarning 50 foizdan 95 foizgaça qismi qolipga quyiş yöli bilan tayyorlanadi; buning uçun çöyan, latun va bronza kabi mis qotişmalari, alyuminiy qotişmalari va boşqa quyma materiallar işlatiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Rixtagarlik // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2598 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APARixtagarlik. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2598
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2598
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Литейное производствоru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 7-jild, 211-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 211-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.