Vasiliy Bartold

Vasiliy Vladimiroviç Bartold (1869–1930) — rus şarqşunosi, islom va turkiy xalqlar tarixining, ayniqsa Örta Osiyo tarixining yirik tadqiqotçisi. 1913-yildan Rossiya Fanlar akademiyasining akademigi. ÖzME'ga köra, u 1869-yil 15-noyabrda (eski uslubda 3-noyabr) Peterburgda tuğilgan va 1930-yil 19-avgustda vafot etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u ruslaşgan nemis oilasidan çiqqan bölib, Ğarbda öz asarlarini nemisça «Vilgelm Bartold» ismi bilan çop ettirgan.1

Bartold 1891-yilda Peterburg universitetining şarq tillari fakultetini tamomlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1900-yilda «Mongollar istilosi davrida Turkiston» dissertatsiyasini himoya qilib, şarq tarixi doktori darajasini olgan, 1901-yildan şu universitetda professor bölgan. 1904-yilda Samarqand atrofida arxeologik qazişmalar ötkazgan, 1910-yilda Fanlar akademiyasining muxbir a'zosi, 1913-yilda esa haqiqiy a'zosi etib saylangan.

ÖzME'ga köra, olim Örta Osiyoga ilk bor 1893-yilda kelgan, keyin ham bir neça marta Toşkentda bölgan va Turkiston arxeologiya havaskorlari tögaragini tuzganlardan biri hisoblanadi. U Turkiston xalq universitetining faxriy a'zosi (1918), Fanlar akademiyasi qoşidagi şarqşunoslar kollegiyasining raisi, Turkşunoslik qömitasining rahbari (1928–1930), Moddiy madaniyat tarixi davlat akademiyasi rais örinbosari va «Eron» ilmiy jurnalining muharriri bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1918–1921-yillarda u Peterburgdagi Antropologiya va etnografiya muzeyiga (Kunstkamera) direktorlik qilgan, 1926-yilda Bokudagi Birinçi Butunittifoq turkologiya qurultoyining taşkilotçilaridan biri bölgan.

ÖzME'ga köra, Bartold Yaqin va Örta Şarq, xususan Örta Osiyo va Arab xalifaligi tarixi, islom, turkiy xalqlarning tarixi, filologiyasi va etnografiyasi, şuningdek Afğoniston, Eron, Kavkazorti va qisman Xitoy tarixi böyiça tadqiqotlar olib borgan. Uning çop etilgan 685 işidan 320 tasi Örta Osiyo tarixiga bağişlangan. «Islom ensiklopediyasi»ning birinçi naşri uçun u 246 ta maqola yozgan. Inglizça Vikipediya olimning «Islom» (1918), «Musulmon madaniyati» (1918) va «Musulmon olami» (1922) kitoblarini, «Uluğbek va uning davri» (1918) asarini va turkiy xalqlar tarixiga oid ön ikki ma'ruzasini alohida ta'kidlaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Bartold 1912-yilda sönggi abbosiy xalifaning ruhiy hokimiyati usmonli sulton Salim I ga ötgani haqidagi qaraş keyinroq paydo bölgan rivoyat ekanini isbotlagan. Sovet hokimiyatining dastlabki yillarida u yozuvi bölmagan xalqlar uçun yozuv yaratiş işida qatnaşgan. ÖzME'ga köra, olim Şarq xalqlari alifbosini arab yozuvidan lotin yozuviga ötkazişda faol iştirok etgan.

Bartoldning asarlari özbek, tatar, qirğiz, turk, fors, arab, ingliz, nemis va fransuz tillarida naşr qilingan. Uning töliq asarlar töplami 1963–1977-yillarda Moskvada 9 jildda çiqqan. Inglizça Vikipediyaga köra, sovet muharrirlari bu naşrga olimning «burjua» qaraşlarini tanqid qiluvçi izohlar qöşgan bölsalar-da, matnning özi özgartirilmagan.

Bartoldning ilmiy merosi turliça baholanadi. ÖzME uning Örta Osiyo xalqlari tarixi va madaniyatini çuqur örganganini e'tirof etgan holda, ayrim asarlarida, xususan «Uluğbek va uning davri»da mahalliy madaniyatga xolis baho berilmaganini va unda yevropaliklar ustunligi haqidagi mustamlakaçilik davri qaraşlari aks etganini ta'kidlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, «Mongollar istilosi davrida Turkiston» asarida olim dastlabki bosqinlardan keyin mongollar hukmronligi musulmon olamiga ayrim jihatlardan foyda keltirganini ham körsatgan; bu kitob 1928-yilda ingliz tiliga tarjima qilingan.