Arab xalifaligi

Arab xalifaligi (632–1258) — payğambar Muhammad vafotidan söng arablarning harbiy yurişlari natijasida vujudga kelgan va xalifalar boşqargan islom davlati. ÖzME'ga köra, u Arabiston yarim oroli, Yaqin va Örta Şarq, Şimoliy Afrika, Ispaniya, Markaziy Osiyo va Kavkazortini öz içiga olgan. Rusça Vikipediyaga köra, xalifalik musulmon olamining boşqaruv tuzilmasi bölib, siyosiy va diniy hokimiyatni bir hukmdor — xalifa qölida birlaştirgan. «Xalifa» arabça «örinbosar, voris» degan ma'noni anglatadi.1

Xalifalikning dastlabki markazi Madina bölgan. ÖzME'ga köra, davlatning asosçisi — payğambarning eng yaqin safdoşi Abu Bakr. Rusça Vikipediyaga köra, 632-yilda payğambar vafot etgaç, uning örinbosari masalasida bahs çiqqan va xalifa etib Abu Bakr saylangan. U arab qabilalarining ayrilib ketişiga barham berib, Vizantiya va Sosoniylar Eroniga qarşi yurişlarni boşlagan.

Abu Bakrdan keyin Umar, Usmon va Ali xalifa bölgan; bu tört xalifa «Xulafoi roşidin», ya'ni «töğri yöldan borgan xalifalar» deb ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, Umar davrida (634–644) arablar 636-yilda Yarmuk yaqinida Vizantiya qöşinini, Qodisiyada esa forslarni yenggan, 642-yilgi Nahovand jangidan söng Sosoniylar davlati barham topgan. Natijada Şom, Iroq, Misr va Eronning katta qismi xalifalik tarkibiga kirgan. Usmon davrida Amudaryogaça bölgan hududlar, Kipr oroli egallangan.

Ali öldirilgaç, hokimiyatni Umaviylar uruğidan Muoviya egallab, xalifalikni meros orqali ötadigan monarxiyaga aylantirgan; poytaxt Damaşqqa köçirilgan. Bu davr Umaviylar xalifaligi deb ham yuritiladi. ÖzME'ga köra, xalifalik bosib olgan hududlarning asosiy qismi Roşidiy xalifalar va Umaviylar davrida, 633–715-yillar orasida fath etilgan. Rusça Vikipediyaga köra, şu yillarda arablar Movarounnahrga — Buxoro va Samarqandgaça yetib borgan, ğarbda Şimoliy Afrikani okeangaça egallab, 711-yildan Pireney yarim orolini zabt etgan. Ularning Ğarbiy Yevropaga ilgarilaşi 732-yilda Puate yaqinidagi jangda töxtatilgan.

750-yilda hokimiyat Abbosiylar sulolasiga ötgan, poytaxt yangi qurilgan Bağdod şahri bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Bağdod aholisi 10-asrda 900 mingga yaqin bölgan. Abbosiylar davrida ilm-fan va madaniyat yuksak darajaga kötarilgan; tarixçilar bu davrni «islomning oltin asri» deb ataşadi. Fizika, astronomiya, matematika, tibbiyot va kimyo rivojlangan, Bağdoddagi «Bayt ul-hikma» atrofida olimlar töplangan. Bu asarlar 12-asrda lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropa ilm-faniga katta ta'sir körsatgan. Xalifalik ilmiy hayotida Markaziy Osiyodan çiqqan olimlar ham muhim örin tutgan.

Rusça Vikipediyaga köra, xalifalikda diniy, siyosiy va ma'muriy hokimiyat bir-biridan ajratilmagan. Xalifa davlat boşliği, oliy qömondon va oliy sudya hisoblangan, barça yuqori mansabdorlarni özi tayinlagan. Uning eng yaqin maslahatçisi — vazir bölgan; vaqt ötişi bilan vazirlar xalifa nomidan mustaqil boşqaruv olib boradigan bölgan. Markaziy boşqaruv fors namunasidagi devonlar orqali amalga oşirilgan: harbiy işlar devoni qöşin va maoşlarni, moliya devoni soliqlar va xazina tuşumini, poçta devoni esa aloqa, yöllar va karvonsaroylarni nazorat qilgan; poçta xizmati ayni paytda maxfiy kuzatuv vazifasini ham bajargan.

Viloyatlarni xalifa tayinlagan amirlar boşqargan: ular soliq yiğiş, qöşinga qömondonlik va mahalliy ma'muriyatga rahbarlik qilgan. Fath etilgan mamlakatlarda dastlab avvalgi boşqaruv tartibi saqlangan, taxminan bir asr ötgaç esa u yagona tizim bilan almaştirilgan. Sud işlari şariat bilimdonlari — qozilar qölida bölgan.

ÖzME'ga köra, Abbosiylar ulkan hududni yaxlit saqlab qololmagan: 8-asr oxiridan boşlab içki nizolar natijasida xalifalik mayda qismlarga bölina boşlagan. 788-yilda Mağribning ğarbida (hozirgi Marokaş) Idrisiylar (788–985), şarqida (hozirgi Tunis) Ağlabiylar (800–909) hokimiyatni qölga olgan. Xuroson va Movarounnahrda 9-asrning 20-yillaridan mahalliy sulolalar — Tohiriylar (821–873), Safforiylar (867–903) va Somoniylar (875–999) kuçaygan. ÖzME ta'kidlaşiça, ular xalifaga nomigagina böysunib, amalda mustaqil hukmronlik qilgan. Pireney yarim orolida esa 756-yildan Umaviylar sulolasining omon qolgan vakili alohida amirlik tuzgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 945-yilda Bağdodni Buvayhiylar egallagaç, xalifalar siyosiy hokimiyatini yöqotib, asosan diniy yetakçi bölib qolgan. 1055-yilda Bağdodga Toğrulbek boşçiligidagi saljuqiylar kirgan. ÖzME'ga köra, Arab xalifaligi 1258-yilda möğullar tomonidan tugatilgan: Hulaguxon qöşinlari Bağdodni egallab, sönggi Abbosiy xalifani qatl etgan.