Betaraflik

Betaraflik, yoki neytralitet (nemisça «Neutralität», lotinça «neuter» — «na u, na bu» sözidan) — ikki yoki undan ortiq tomon örtasidagi nizoga aralaşmaslik. ÖzME bu atamaning ikkinçi, xalqaro huquqdagi ma'nosini ham ajratib körsatadi: davlatning uruşda hamda harbiy-siyosiy ittifoqlarda qatnaşmaslik siyosati va şu siyosatdan kelib çiqadigan alohida huquqiy maqomi.12

Rusça Vikipediyaga köra, uruş vaqtida betaraf davlat uç asosiy çeklovga rioya qiladi: urişayotgan tomonlarga öz qurolli kuçlarini bermaydi, öz hududini ularning harbiy maqsadlari — baza joylaştiriş, qöşin ötkaziş yoki uçib ötiş uçun taqdim etmaydi, qurol va harbiy mahsulot yetkazib berişda heç bir tomonni kamsitmaydi. Inglizça Vikipediyada qayd etilişiça, betaraf davlatning huquq va burçlari asosan 1907-yilgi Gaaga konvensiyalarida belgilangan. Urişayotgan davlatlar betaraf hududga bostirib kira olmaydi; betaraf davlat öz hududiga kirib qolgan harbiylarni internirlaşi, ya'ni uruş tugaguniça uşlab turişi lozim.

ÖzME betaraflikning bir neça turini sanaydi. Eventual betaraflik — davlatning ma'lum bir uruşda qatnaşmasligi. Doimiy betaraflikda davlat heç qaçon uruşga olib keladigan siyosat yuritmaslik majburiyatini oladi; ÖzME bunga Şveysariya va Avstriya (1955-yildan) misollarini keltiradi; Şveysariya uçun ÖzME 1825-yilni körsatadi, ammo uning doimiy betarafligi 1815-yilgi Vena kongressida tan olingan. Şuningdek şartnomaviy betaraflik va an'anaviy betaraflik ajratiladi; ikkinçisiga ÖzME uzoq yillar davomida Şvetsiya amal qilgan siyosatni misol qiladi. Ijobiy betaraflik deb Ikkinçi jahon uruşidan keyin mustaqillikka erişgan rivojlanayotgan davlatlarning harbiy va siyosiy bloklarga qöşilmaslik yöli ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, uruşga bevosita qatnaşmasa-da, bir tomonga siyosiy yoki moddiy yordam beradigan davlat holati «nobelligerentlik» deb ataladi va u betaraflikdan farq qiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, qadimgi dunyoda betaraflik tuşunçasi deyarli bölmagan, örta asrlarda esa betaraf tomonning huquqlari, ayniqsa dengiz uruşlarida, köp hollarda hurmat qilinmagan. Barqarorroq qaraşlar 16-asrdan şakllana boşlagan.

Inglizça Vikipediya betaraflikni tan olişning turli yöllarini körsatadi: Şveysariya va Belgiyaning betarafligi Vena kongressi iştirokçilari tomonidan, Avstriyaniki uni işğol qilgan törtta davlat tomonidan kafolatlangan, Turkmanistonning doimiy betarafligi esa BMT deklaratsiyasi bilan tan olingan. Avstriya va Yaponiya bu siyosatni öz konstitutsiyalarida mustahkamlagan. Davlatlar betaraflikni turliça tuşunadi: ayrimlari, masalan, Kosta-Rika qurolli kuçlarni umuman tugatgan, Şveysariya esa kuçli armiyaga tayanadigan «qurolli betaraflik»ni saqlaydi. 2022-yildan keyin Finlandiya va Şvetsiya betaraflik siyosatidan voz keçib, NATOga qöşildi: Finlandiya 2023-yil 4-aprelda, Şvetsiya esa 2024-yil 7-martda ittifoq a'zosi böldi.

ÖzME'ga köra, betaraf davlatga harbiy hujum qilingan taqdirda u BMT Ustaviga muvofiq yakka holda yoki boşqa davlatlar bilan birgalikda özini himoya qiliş huquqiga ega.