olim

Olim (arabça: عالم — bilimli, ilimli, dono; ilm sözidan) keng ma'noda tizimli ravişda bilim yiğuvçi şaxsni bildiradi. Tor ma'noda olim deb ilmiy uslubdan foydalanuvçi şaxsga aytiladi. Ayollar uçun «olima» sözi işlatiladi. Olim fanning bir yoki bir neça sohasida mutaxassis bölişi mumkin.

Olimlar tabiatni fizik, matematik va ijtimoiy jihatlardan çuqurroq tuşuniş uçun tadqiqotlar olib boradi. Ular ilmiy usullardan foydalanib, bilimni rivojlantirişga hissa qöşadi. Ilmiy metodologiya yaxşi tekşirilgan faktlarni umumlaştiriş, farazlarni ilgari suriş va sinaş hamda nazariyalar yaratişni öz içiga oladi.

Olimlar orasida asosan tajriba ötkazuvçilar (eksperimentatorlar) va asosan modellar yaratuvçi nazariyotçilar böladi. Ikki faoliyat orasidagi çegara aniq emas: köpinça olimlar ikkalasini ham uyğunlaştiradi.

Olimlar muhandislardan farqlanadi: olimlar tabiatni uning asosiy tamoyillarini anglaş maqsadida tadqiq etadi, muhandislar esa fanga ma'lum tamoyillarni texnik muammolarni hal etişda qöllaydi. Moddiy bölmagan va ölçab bölmaydigan jihatlarni faylasuflar örganadi. Olimlar universitet, institut yoki şirkatlarda işlaydi; şaxsiy tadqiqot ötkazuvçilar ham bor.

Zamonaviy olim faoliyatiga öxşaş ijtimoiy rollar 17-asrda paydo böla boşlagan (uz.wikipedia). Qadimda ilmiy hisoblanadigan bilimlarning taşuvçilari diniy xizmatçilar bölgan (ru.wikipedia). Qadimgi Yunonistonda tabiat haqidagi bilimlar bilan faylasuflar va tabiblar şuğullangan; zamonaviy olimning töliq analogi bölmagan (en.wikipedia).

9-asr boşida Bağdodda xalifa al-Ma'mun «Bayt ul-hikma» (Donolik uyi) akademiyasini taşkil etgan. Unda hind va qadimgi yunon asarlari arab tiliga tarjima qilingan; xalifalikning turli joylaridan töplangan olimlarning köpi Örta Osiyo va Eron tub joy kişilari bölgan (ru.wikipedia). Örta asrlarda Ğarbiy Yevropada universitetlar va ilmiy unvonlar tizimi paydo bölgan; Kopernik kabi olimlarning köpi ruhoniy bölgan.

«Scientist» atamasini ingliz faylasufi Uilyam Yuel (Whewell) 1833-yilda taklif qilgan; bosmada u 1834-yilda çiqqan. Ğarbda 20-asr boşlarigaça fan bilan şuğullanuvçilar «tabiiy faylasuflar» yoki «fan odamlari» deb atalgan. En.wikipedia ma'lumotiga köra, olim yirik kasbga aylanişi uçun yetarli ijtimoiy-iqtisodiy özgarişlar 19-asrda yuz bergan. Sanoat inqilobidan keyin fan texnologiyalar manbaiga aylanib, köpçilik olimlar kasbiy mutaxassisga aylangan.

Zamonaviy olimlarning köpçiligi universitet va ilmiy-tadqiqot institutlarida, asosan magistratura va doktorantura bosqiçida tayyorlanadi. Eng yuqori daraja — doktorlik (masalan, PhD). Odatiy talablar: qiziqiş sohasi böyiça ixtisoslaşiş, natijalarni ekspertlar tomonidan körib çiqiladigan jurnallarda çop etiş, konferensiyalarda çiqiş, dars beriş va dissertatsiyani himoya qiliş.

Olimlar mutaxassislik darajasini bildiruvçi ilmiy unvonlar (dotsent, doktor, professor kabi) olişi mumkin. SSSR va postsovet Rossiyasida malaka ilmiy daraja (fan nomzodi yoki doktori) va ilmiy unvon (dotsent yoki professor) bilan tasdiqlanadi; daraja oliş uçun dissertatsiyani himoya qiliş kerak (ru.wikipedia). Ingliz tilidagi manbaga köra, kim olim ekanini aniqlaydigan rasmiy jarayon yöq va ilm bilan şuğullaniş uçun litsenziya talab qilinmaydi.