Abu Ma'şar Ja'far Ibn Muhammad Ibn Umar Al-Balxiy

Abu Ma'şar Ja'far ibn Muhammad ibn Umar al-Balxiy — örta asrda yaşagan xurosonlik munajjim (astrolog). Yevropada u «Albumasar» nomi bilan maşhur bölgan, asarlari lotin va yunon tillariga tarjima qilingan.

Ingliz va rus Vikipediyalarida Abu Ma'şar 787-yil 10-avgustda Balxda tuğilgan va 886-yil 9-martda Vositda vafot etgan deb körsatiladi. Özbekça Vikipediyada esa tuğilgan yili berilmagan, faqat vafoti — 886-yil qayd etilgan. Ingliz Vikipediyasida vafot sanasi bir joyda «866-yil 9-mart» deb ham yozilgan, ammo hijriy 272-yil 886-yilga mos keladi. Uning 98 yoşda (hijriy hisobda 100 yoşdan oşgan holda) vafot etgani aytiladi; özbekça manbada u 100 yildan köproq umr körgan deyiladi.

Ingliz Vikipediyasiga köra, u Bağdodga al-Ma'mun xalifaligining dastlabki yillarida (813–833) kelgan bölişi mumkin. Al-Nadimning «al-Fihrist» asariga muvofiq, u Bağdodning ğarbiy qismida, Bob Xurosonga yaqin joyda yaşagan. Dastlab u hadis ilmi bilan şuğullangan; rivoyatga köra, munajjimlikka qirq yetti yoşida (832/833) ötgan. Özbekça manbada uning Bağdod yaqinida Ali ibn Yahyo ibn Munajjimning «Aql xazinasi» nomli şaxsiy kutubxonasidan foydalangani va uning moddiy yordamida ilmi nujumni örgana boşlagani aytiladi.

Ingliz manbasiga köra, u faylasuf al-Kindiy bilan keskin bahsga kirişgan va bu bahs uni falsafiy dalillarni tuşuniş uçun «matematika»ni örganiş zarurligiga işontirgan. Rus manbasida esa u Bağdodda al-Kindiydan ta'lim olgani yoziladi. Xalifa al-Musta'in davrida (862–866) başorati uçun kaltaklangani haqida ma'lumot bor. Amir Xusrav keltirişiça, u Benaresda (Varanasi) ten yil davomida hind astronomiyasini örgangan.

Özbekça manbaga köra, u 30 dan ortiq asar yozgan. Eng maşhuri — «Madxal ilo ilmi ahkom in-nujum» («Yulduz hukmi haqidagi ilmga kiriş», «Kitob al-mudxal al-kabir»). Ingliz va rus manbalariga köra, u taxminan 848-yilda yozilgan; 1133-yilda Sevilyalik Ioann, 1140-yilda Karintiyalik German lotin tiliga tarjima qilgan. Rus manbasida bu asar Yevropadagi astrologiyaning birinçi bayoni deyiladi.

Boşqa asarlari:

• «Kitob al-milal va-d-duval» («Dinlar va sulolalar kitobi») — ehtimol, eng muhim asari; unga Rojer Bekon, Pyer d'Alyi va Piko della Mirandola murojaat qilgan.
• «Kitob al-uluf» («Minglar kitobi») — faqat Sijziyning qisqaça bayonida saqlangan.
• «Kitob tahovil sini al-olam» — astrologlar uçun qöllanma; 12-asrda Sevilyalik Ioann tarjima qilgan.
• «Kitob mavolid ar-rijol va-n-niso» («Erkaklar va ayollar tuğilişi kitobi») — islom olamida keng tarqalgan.
• «Muxtasar al-madxal» — yuqoridagi asarning qisqartirilgan varianti; Bat şahridan Adelard lotinçaga ögirgan.

Özbekiston Fanlar Akademiyasi Şarqşunoslik institutida «Muxtasar dar ilmi nujum» asarining qölyozmasi saqlanadi. Unda hafta kunlari sanalib, kunning qaysi vaqtida sayyoralar qayerda turişi va qanday işlarni boşlaş mumkinligi bayon etilgan.

Ingliz manbasida u Bağdod saroyidagi eng yirik munajjim hisoblangani, yangilik kiritgan olim bölmasa-da, amaliy qöllanmalari islom hamda Ğarbiy Yevropa va Vizantiya ilmiy tafakkuriga ta'sir qilgani aytiladi. «Kitob al-mudxal al-kabir»da dengiz suvining kötarilişi (qabariq) Oy holati bilan boğlab izohlangan; bu ğoyalar Yevropa olimlari, jumladan Albert Buyuk tomonidan muhokama qilingan. Rus manbasiga köra, keyinçalik uning işlari rad etilgan bölsa-da, Tixo Brage va Iogann Kepler uni yuqori baholaşda davom etgan.