Ali al-Hujviriy

Abu al-Hasan Ali ibn Usmon al-Jullabiy al-Hujviriy (taxminan 1009–1072/1077) — ulamo va söfiy. U Data Sohib nomi bilan ham tanilgan va fors tilida tasavvuf haqida yozilgan eng qadimgi risola — Kaşf al-maḥjūb asarining muallifidir.

Al-Hujviriy hozirgi Afğoniston hududidagi Ğazna şahrida taxminan 1009-yilda Usmon ibn Ali yoki Bu Ali ismli kişi oilasida tuğilgan. Nasabi sakkiz avlod orqali xalifa Aliga ulanadi, deb da'vo qilinadi. Keyinçalik u Xurosondan Panjobga hijrat qilib, aholisining aksariyati hindular bölgan yurtda islomni tarğib qilgan.

Özining Kaşf al-maḥjūb asaridagi avtobiografik ma'lumotlarga köra, u Ğaznaviylar imperiyasida va undan taşqarida ham sayohat qilgan, Bağdod, Nişopur va Damaşqda ançagina vaqt yaşab, öz davrining köplab yetuk söfiylari bilan uçraşgan. Fiqhda u turli ustozlardan hanafiy mazhabi böyiça ta'lim olgan. Tasavvufiy silsilasi ustozi al-Xuttaliy orqali al-Husriyga, undan Abu Bakr aş-Şibliy (946-yilda vafot etgan) va Junayd al-Bağdodiy (910-yilda vafot etgan)ga ulanadi. U qisqa muddat Iroqda yaşagan, deb hisoblanadi; öşa davrdagi qisqa oilaviy hayoti baxtsiz ötgan, deyiladi. Oxir-oqibat Lohurga joylaşib, maşhur voiz va ustoz sifatida şu yerda vafot etgan.

Al-Hujviriy sunniy musulmon va hanafiy mazhabining qat'iy izdoşi edi. U şariat amrlarini bajarmay tasavvufiy ta'limotlarni ilgari surganlarni «bid'atçilar» deb qoralagan, «haqiqat zohir bölgaç, şariat hukmlari bekor böladi» degan fikrni ham tanqid qilgan. Uningça, haqiqiy tasavvufiy faoliyat diniy qonun doirasida bölişi lozim.

U sof dunyoviy raqsni şariatda ham, tasavvufda ham asossiz hisoblagan, söfiylarning jazava holatidagi harakatlarini esa raqs deb ataş xato, deb yozgan. Fazilatli şe'riyatni tinglaşni joiz bilgan, ammo nafsoniy istaklarga undovçi şe'rlarni tinglaşni harom deb hisoblagan. Şuningdek, u avliyolar mavjudligi haqidagi ortodoksal e'tiqodni qöllab-quvvatlagan. Asarida tört xalifa, Ahl al-bayt vakillari, Abu Hanifa va Ahmad ibn Hanbal haqida ham fikr bildirgan.

Kaşf al-maḥjūb («Yaşirinni kaşf etiş») tasavvufning turli jihatlariga kiriş bölib, maşhur avliyolar tarjimai hollarini ham öz içiga oladi. Bu uning bizgaça yetib kelgan yagona asaridir. Misrlik söfiy olim Abul Azoim uni arab tiliga tarjima qilgan.

Reynold Niçolson keltirgan röyxatga köra, boşqa asarlari yöqolgan: Diyon (şe'rlar majmuasi), Minhāj ad-Din, Asrār al-xiraq va 'l-ma'ūnāt, Mansur al-Hallojning sözlari şarhi va Kitāb al-bayān li-ahl al-'iyān.

Al-Hujviriy va'zlari orqali Janubiy Osiyoda islomning tarqalişiga sezilarli hissa qöşgan, deb hisoblanadi. Bir tarixçi uni Hindiston yarimorolida islomni yoygan eng muhim şaxslardan biri deb ta'riflagan. U Lohurning asosiy avliyosi sifatida e'zozlanadi. Maqbarasi — Data Darbor Janubiy Osiyodagi eng köp ziyorat qilinadigan joylardan biri, Pokistonning yillik ziyoratçilar soni va majmua hajmi böyiça eng katta ziyoratgohidir. U 1960-yilda davlat tasarrufiga ötkazilgan va Panjob Vaqflar va diniy işlar boşqarmasi tomonidan boşqariladi. Muiniddin Çiştiy uning maqbarasida bölib, unga atab madhiy qit'a keltirgan. 2016-yilda Pokiston hukumati vafot yilligi tantanalari boşlanişi munosabati bilan 21-noyabrni umumxalq bayram kuni deb e'lon qildi.