Töqtağul

Töqtağul Sotilğonov (1864–1933) — qirğiz xalq oqini, qöbiz çertib kuylagan bastakor. U qirğiz adabiyoti asosçilaridan biri sifatida tilga olinadi.

Töqtağul 1864-yil 25-oktabrda tuğilgan va 1933-yil 17-fevralda Sassijiyda qişloğida vafot etgan. Rus manbasiga köra, u Qöqon xonligi tarkibidagi Ketmantepa vodiysida kambağal köçmançi oilasida dunyoga kelgan. Ingliz manbasida tuğilgan joyi Kuşçusu qişloği deyiladi; bu qişloq hozir Töqtağul suv omborida suv ostida qolgan.

Rus manbasiga köra, onasi Burma köp xalq qöşiqlari va dostonlarni yoddan bilgan va öğliga kuylab bergan. Töqtağulning improvizatsiya qobiliyati taxminan 12 yoşida, u boy qöylarini boqayotgan paytda namoyon bölgan. 14 yoşida u professional qöşiqçi sifatida yöl tutgan, xalq orasida unga hurmat bilan «Töqo» deb murojaat qilingan. Özbek maqolasi materialida u Çondu, Sartboy, Esenamen kabi xalq baxşilari repertuaridan ilhomlangani aytilgan.

1898-yilda Andijonda Muhammadali boşçiligida qözğolon böldi. Rus manbasiga köra, Ketmantepa manaplari Töqtağulni qözğolonda qatnaşdi, deb çaqib berişgan. Ingliz manbasi ham uni soxta ayblov bilan qamalganini yozadi. U Namangan qamoqxonasiga joylaştirilgan; sud dastlab osib öldirişga hukm qilgan, keyin bu jazo yetti yillik surgunga almaştirilgan. Sibirda u Omsk qamoqxonasida, söng Irkutsk yaqinidagi Aleksandrov markaziy qamoqxonasida bölgan. Rus manbasiga köra, u yerda rus, tatar va qozoq siyosiy mahbuslari bilan tanişgan.

Vataniga qaytgan yili haqida manbalar turliça: özbek va rus manbalari 1910-yilni, ingliz manbasi 1905-yilni körsatadi. Rus manbasiga köra, qaytgaç uning yagona öğli vafot etgan, onasi közi ojiz bölib qolgan edi. 1913-yilda u yana Namangan qamoqxonasiga tuşgan, xalq mablağ yiğib uni qutqargan.

U qöbiz çertib kuylagan, dostonlar aytgan („Kojojaş”, „Oljaboy va Kişimjon”, „Sarinji Bokey”, „Kedeyxon” va boşqalar) va kuylar bastalagan. Dastlabki lirik asarlari orasida „Alimxon”, „Oyimjon”, „Nasilxon” bor. „Beş tönğiz”, „Eşon xalfa”, „Papi xalfa”, „Isyonkor Çaqirboy” kabi hajviy asarlari ham mavjud. „Azoblangan hayotim”, „Surgunda”, „Quvğunda”, „Xayr, elim”, „Xayr, ona” asarlarida surgundagi qiyinçiliklar aks etgan. Rus manbasiga köra, u öz ijodiy qöşiq-iqrorlarini „kerbez” deb atagan.

Rus manbasiga köra, 1919-yilda Lenin haqida „Qanday ayol tuğdi Leninday öğilni?” qöşiğini yaratgan; ingliz manbasi ham bu qöşiqni eslatadi. 1928-yilda Frunzega taklif etilib, Aleksandr Zataeviç uning bir qança kuy va qöşiqlarini yozib olgan.

SoveT davrida uning asarlari davlat tomonidan tarğib qilingan. Ingliz manbasiga köra, uning ilgarigi asarlari sinfiy kuraş aksi deb talqin qilingan, zamonaviy talqinlarda esa uruğlararo raqobat bilan boğlanadi. Asarlari özbek tiliga tarjima qilingan („Soğinib keldim”, 1964). 1965-yilda Qirğizistonda Töqtağul Sotilğonov nomidagi Davlat mukofoti ta'sis etilgan. Jalolobod viloyatidagi Töqtağul şahri uning nomi bilan atalgan, köplab köça, boğ va maktablarga ham uning nomi berilgan.