Abulxayrxon (kiçik juz)
SaqlaşBoşqa nomlari: Abul Khair Khan
Öqiş: 2 daqiqa
Abulxayrxon (1693–1748) — Kiçik juz xoni. U junğorlarga qarşi kuraşga boşçilik qilgan va 1731-yilda Rossiya fuqaroligini qabul qilgan. Sultan Barak bilan toqnaşuvda halok bölgan.
Hayoti
1,3Uzbekça Vikipediyaga köra, Abulxayrxon 1693-yilda tuğilgan va 1748-yilda vafot etgan. Rus Vikipediyasida tuğilgan joyi Turkiston, vafot sanasi esa 1748-yil 12-avgust deb körsatilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, u Qoji Abdullo sultonning ikkinçi öğli bölgan.
Yoşligida Qalmoq xoni Ayuqa saroyida xizmat qilgan. Rus Vikipediyasida bu xizmat ixtiyoriy bölmagan, u asir sifatida u yerga tuşgan bölişi mumkin, deb taxmin qilinadi. Keyinçalik boşqirdlar orasida bölgan: uzbekça manbada 1704–1711-yillardagi boşqirdlar qözğolonida qatnaşgani, rus manbasida esa 1707-yil dekabrda boşqird isyonçilari bilan jangda iştirok etgani va 1709-yilda ular tomonidan xon taxtiga kötarilgani aytiladi.
Xonlik davri
1,3Xonlik sanalari manbalarda turliça. Uzbekça Vikipediyaga köra, u 1709-yilda Qozoq xonligiga qaytib, Kiçik juzda öz ulusining hukmdori etib saylangan; 1710-yilda Qoraqumdagi qurultoyda qozoqlarning vaqtinçalik oliy qömondoni bölgan. 1718-yilda Kaip xon vafotidan söng Qozoq xonligi Katta, Örta va Kiçik juzga bölingan va Abulxayr Kiçik juz xoni etib saylangan. Rus Vikipediyasida esa u 1710-yilda qurultoyda xon saylangani, 1719-yildan uç juzning katta xoni bölgani, ingliz Vikipediyasida 1718-yilda taxtga çiqqani yoziladi.
Junğorlarga qarşi kuraş
1,3Abulxayr Toşkent, Turkiston va Sayramni himoya qilişda qatnaşgan. Şaharlar qamal qilingaç, onasi va xotini asirga tuşgan, u Kiçik juzga çekingan. 1724-yilda Turkistonni junğorlardan ozod qilgan, ammo 1725-yil boşida Janubiy Qozoğistonni tark etişga majbur bölgan. Uzbekça manbaga köra, 1724–1739-yillarda qarorgohi Turkiston şahri bölgan.
Rus manbasiga köra, 1726–1730-yillarda u uçala juz kuçlarini birlaştirib umumqozoq laşkarini tuzgan; qozoğiston tarixşunosligida 1730-yilgi Anroqay jangi muhim ğalaba sanalgan. Ingliz manbasi jangni 1729-yilga boğlab, 1726-yilda Bulanti daryosi böyidagi ğalabani ham eslatadi. Şuningdek, u Volga qalmoqlari va turkmanlarga qarşi Manğişloq uçun kuraşgan.
Rossiya bilan munosabatlar
1,31731-yilda Abulxayrxon qozoq zodagonlarining bir qismi bilan Rossiyaga tobe bölişga tayyorligini ma'lum qilgan. Köpçilik sultonlar muxolifatda bölgani sababli uzbekça manbada uning rejasi amalga oşmagan deyiladi. Ingliz manbasiga köra, u junğorlarga qarşi yordam oliş uçun Rossiya fuqaroligini qabul qilgan, lekin Rossiya ta'sirini çeklaşga urongan. U Rossiya, Junğoriya, Xiva xonligi va boşqalar bilan aloqa yuritgan.
Vafoti
1,3Abulxayrxon çingiziy Barak sulton tomonidan öldirilgan. Rus Vikipediyasiga köra, 1748-yil avgustda Olkeyek daryosi vodiysida qoraqalpoqlar masalasidagi nizo tufayli töqnaşuv bölgan; Barak qöşini xon otryadidan ança köp bölgan. Ingliz manbasida Barak buni Rossiyaga tobelik uçun xiyonat deb hisoblagani yoziladi. Rus manbasiga köra, öldirilişi köplab bek va botirlar tomonidan qoralangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Abulxayrxon (kiçik juz) // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1227 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAbulxayrxon (kiçik juz). (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1227
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1227
Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q2498819wikidata.org · 4 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.