Boqi Muhammadxon

Boqi Muhammadxon — Buxoro xonligining aştarxoniylar (joniylar) sulolasiga mansub hukmdori, davlat arbobi va sarkarda. Uning hukmronligi davrida xonlik Safaviylar, qozoq xonligi va boşqa tahdidlarga qarşi kuraşgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, Boqi Muhammadxon 1554-yilda tuğilgan, Jonibek Sulton (Joni Muhammad) va Zuhrabegimning ikkinçi farzandi bölgan. Rus tilidagi Vikipediyada esa uning hayot yillari 1579–1605 deb körsatilgan. Şunday qilib, manbalarda tuğilgan yil böyiça farq bor.

Bir qator tarixiy manbalarda uning şajarasi Jonibek Sulton, Yormuhammad, Manğişloq Çavaq Sulton orqali Toqay Temur, Jöjixon va Çingizxonga borib taqalişi aytiladi. Aştarxoniylarning kelib çiqişi Jöjixonning öğli Toqay Temurga boğlanadi. Şu sababli sulola «toqay-temuriylar» deb ham yuritiladi.

Abdullaxon II va Abdulmöminxon vafotidan keyin Buxoro xonligiga qöşni davlatlar hujum qilgan. Boqi Muhammadxon akasi Din Muhammadxon bilan Xurosonda Safaviy qizilboşlariga qarşi kuraşgan. 1599-yilda u Hirotni himoya qilib, mağlubiyatga uçragan va Buxoroga qaytgan. Öşa yilning oktyabrida xon Pirmuhammadxon uni Samarqand hokimi etib tayinlagan. U Toşkentdagi qozoq qabilalari boşliqlari bilan sulh tuzişga erişgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, Pirmuhammadxon bilan orasi buzilgaç, 1601-yil iyunida Samarqanddagi Boği Şamolda bölgan jangda Boqi Muhammadxon uni yengib, qatl ettirgan. Rus tilidagi maqolada T. Sultanovga tayanib, Pirmuhammadxon 1599-yilda mağlub etilgani yoziladi.

Taxtga çiqiş sanasi manbalarda turliça: özbekça maqolada 1601-yil, inglizça maqolada 1603-yil 17-noyabr körsatilgan. Ayrim manbalarga köra, dastlab otasi Joni Muhammad xon deb e'tirof etilgan, nomiga xutba öqilib, tangalar zarb etilgan, ammo amalda xonlikni Boqi Muhammadxon boşqargan. Şuning uçun sulola ba'zan joniylar deb ham ataladi.

U ukasi Vali Muhammadxonni Balx hokimi etib tayinlagan. Xonlik yaxlitligini saqlaş va yöqotilgan yerlarni qaytariş uçun köplab harbiy yurişlar qilgan.

Şoh Abbos I Balxni egallaş uçun yuriş qilganda, 1602-yil iyulida Amudaryo böyidagi Puli Xatabod jangida qizilboşlar mağlub bölib, Eronga qaytgan. Boqi Muhammadxon Maymana, Şibirğon, Andxöy, Badaxşon, Bağlon, Hisor kabi hududlarni qaytargan. 1603-yilda Qunduzni uç oy qamal qilib, 25-martda egallagan. 1604-yilda qozoq xoni Keldimuhammad qöşinlarini mamlakat şimolidan quvib çiqargan.

Boqi Muhammadxon Safaviylarga qarşi kuraşda Usmonlilar imperiyasi bilan ittifoq tuzişga harakat qilgan. 1599–1600-yillarda sultonga elçi yuborib, harbiy kömak va töplar söragan. Usmonli devoni Şirvon beklarbegi orqali 200 arkebuz va uçta töp yuborişni taklif qilgan.

U boşqaruv tizimi, soliqlar va qöşinni qayta taşkil etiş böyiça islohotlar ötkazgan. Rus tilidagi maqolada uning tangalarida «Boqi Muhammad Bahodirxon» yozuvi va dastlabki tört xalifa ismlari bölgani aytiladi. Inglizça maqolaga köra, u Buxoroda bir neça masjid va madrasa, Samarqandda idgoh, boğ va qabulxona qurdirgan.

Boqi Muhammadxon 1605-yilda vafot etgan. Tarixçi Dilorom Sangirova tadqiqotlariga köra, u 51 yoşida kasallikdan olamdan ötgan. Arminiy Vamberiga köra oğir kasallikka çalingan va Amudaryo suvi bilan davolaş natija bermagan. Uning örniga ukasi Vali Muhammad (1605–1611) ötgan.