Muxtor Aşrafiy

Muxtor Aşrafoviç Aşrafiy (1912, Buxoro — 1975, Toşkent) — özbek kompozitori, dirijyor va pedagog. Özbek operasi asosçilaridan biri hisoblanadi.

Aşrafiy Buxoroda tuğilgan. Tuğilgan sanasi manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 1912-yil 6-noyabr, rus va ingliz Vikipediyalarida esa 29-may (eski uslubda; yangi uslubda 11-iyun) deb körsatilgan. Rus va ingliz manbalariga köra, u maşhur xalq sozandasi va xonanda Aşrafjon Hofizning oilasida ösgan; rusça manbada otasi uning birinçi ustozi bölgani aytiladi. Yetti yoşidan xalq çolğularida çala boşlagan.

Buxoroda Şarq musiqa maktabida tahsil olgan, söng Samarqanddagi musiqa va xoreografiya ilmiy tadqiqot institutida öqigan. Rusça va inglizça manbalarga köra, 1934–1936-yillarda Moskva konservatoriyasida S. Vasilenko va B. Şexter qoşida kompozitsiyadan ta'lim olgan, keyinçalik Toşkentda M. Şteynberg bilan şuğullangan. 1948-yilda Leningrad konservatoriyasining dirijyorlik fakultetini taşqi (eksternat) tarzda tugatgan.

1930-yildan Özbek davlat musiqali teatri, keyinçalik Navoiy nomidagi Özbek opera va balet teatrida badiiy rahbar va boş dirijyor bölib işlagan, teatrga direktorlik ham qilgan (direktorlik yillari manbalarda har xil körsatilgan). 1944-yildan Toşkent konservatoriyasida öqituvçi, 1953-yildan professor bölgan; konservatoriya rektori lavozimida 1947–1962 va 1971–1975-yillarda işlagan. 1964–1966-yillarda Samarqand opera va balet teatrining direktori, badiiy rahbari va boş dirijyori bölgan.

Ustozi S. Vasilenko bilan hamkorlikda ilk özbek operalari — „Böron“ (1939) va „Buyuk kanal“ni yaratgan. Yana „Dilorom“ (1958) va „Şoir qalbi“ operalari, „Qahramonlik“ (1942) va „Ğoliblarga şon-şaraflar“ (1944) simfoniyalari, „Sevgi tumori“, „Matonat“, „Muhabbat va qiliç“ baletlari, „Rustam haqida doston“ oratoriyasi uning asarlari qatoriga kiradi. „Vaqt taronasi“ kantatasi (özbekça manba) hamda „Baxt haqida qöşiq“ kantatasi (rusça manba) 1952-yilga oid. U „Nasriddin Buxoroda“, „Opa-singil Rahmonovalar“, „Semurğ“, „Gang uzra tong“ kabi filmlarga musiqa yozgan. „Dilorom“ operasi asosida birinçi özbek film-operasi yaratilgan. Şuningdek, „Musiqa mening hayotimda“ kitobining muallifi.

Özbekiston SSR xalq artisti (1939), SSSR xalq artisti (1951), 1943 va 1952-yillarda Stalin mukofoti laureati, „Hamza“ nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti (1970), J. Neru xalqaro mukofoti (1971). Ikki Lenin ordeni va boşqa davlat mukofotlariga sazovor bölgan.

Rusça va inglizça manbalarga köra, Aşrafiy plagiatda ayblangan. Ingliz manbasida bu ayblov 1959-yilga oid deb, D. Şostakoviç uni haqiqat deb topgani va Aşrafiy Bastakorlar uyuşmasidan çiqarilib, keyin qaytarilgani aytiladi. Rusça manbada „Sovetskaya muzika“ jurnali „tizimli plagiat“ haqida yozgani, hamkorlikda yozilgan asarlarda hammualliflar nomi olib taşlangani va „Dilorom“ operasi, „Özbekiston“ kantatasida özlaştirişlar topilgani bildiriladi. S. Volkovning „Guvohlik“ kitobidagi şu mazmundagi fikrlarning maqomi esa bahsli hisoblanadi.

Qizi Muqaddima (1936–2013) — şarqşunos, öğli Firuz (1937–2009) — arxitektor. Toşkent konservatoriyasiga uning nomi berilgan (1976), Toşkentda uy-muzeyi oçilgan (1982), şahardagi bir köça va Buxorodagi köça hamda san'at maktabi ham uning nomi bilan ataladi.