Birlaşgan Qirollik

Buyuk Britaniya va Şimoliy Irlandiya Birlaşgan Qirolligi (qisqaça Birlaşgan Qirollik, BQ yoki Britaniya) — Şimoli-Ğarbiy Yevropadagi davlat. U Angliya, Şotlandiya, Uels va Şimoliy Irlandiyadan iborat, poytaxti — London.

Manbalarga köra, Rim istilosi milodiy 43-yilda boşlangan, 5-asrdan anglosakslar joylaşa boşlagan. 1066-yilda normannlar Angliyani bosib oldi. 1215-yildagi Uluğ Erkinliklar xartiyasi (Magna Karta) hukumat ham qonundan ustun emasligini bildirgan birinçi hujjat sifatida ta'riflanadi. 17-asrda ingliz fuqarolar uruşi va 1688-yilgi Şonli inqilob monarxiya rolini çeklab qöydi.

1707-yilda Angliya va Şotlandiya qirolliklari birlaşib, Buyuk Britaniya Qirolligini tuzdi. 1800-yilgi Ittifoq aktlari bilan Irlandiya qirolligi qöşildi va 1801-yilda Buyuk Britaniya va Irlandiya Birlaşgan Qirolligi vujudga keldi. 1922-yilda Irlandiyaning katta qismi Irlandiya Erkin davlati sifatida ajralib çiqdi, 1927-yilda hozirgi nom qabul qilindi.

Birlaşgan Qirollik sanoatlaşgan birinçi mamlakat böldi va 1815–1914-yillarda dunyoning yetakçi davlati hisoblangan. 1920-yillarda Britaniya imperiyasi dunyo quruqligi va aholisining taxminan çoragini qamrab olgan. Ikki jahon uruşi iqtisodiy qudratga putur yetkazdi, mustamlakaçilikdan voz keçiş tölqini natijasida köpçilik mustamlakalar mustaqil böldi. Mamlakat 1945-yildan BMT a'zosi; 1973-yildan Yevropa Ittifoqi a'zosi bölib, 2016-yilgi referendumdan keyin 2020-yilda ittifoqdan çiqdi.

Davlat Buyuk Britaniya oroli, Irlandiya orolining şimoli-şarqiy qismi va köplab kiçik orollarda joylaşgan. Ğarbdan Atlantika okeani, şarqdan Şimoliy dengiz örab turadi. Şimoliy Irlandiyaning Irlandiya Respublikasi bilan quruqlikdagi çegarasi mamlakatning yagona quruqlik çegarasidir.

Yer yuzasi asosan pasttekislik. Eng baland çöqqi — Şotlandiyadagi Ben-Nevis (1343 m); Uelsda Snoudon (1085 m), Angliyada Skofell (978 m) kötariladi. Asosiy daryolari — Severn, Temza, Trent, Mersi, Klayd. Iqlimi mötadil dengiz iqlimi, yoğinli va özgaruvçan. Örmonlar maydonning 9 % ida saqlangan. Foydali qazilmalar kam: temir rudasi, toşkömir, toş tuz, kaolin; Şimoliy dengizda tabiiy gaz konlari bor.

Birlaşgan Qirollik — konstitutsion monarxiya va parlament demokratiyasi. Birinçi manbaga köra, yagona yozma konstitutsiya yöq, uning örnini parlament hujjatlari (1215-yilgi xartiya, 1679-yilgi Xabeas korpus akti va boşqalar) bosadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat qirol va ikki palatali parlament (Lordlar va Jamoalar palatasi) qölida, ijro hokimiyatini boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Şotlandiya, Uels va Şimoliy Irlandiya öz hukumat va parlamentlariga ega. Davlat Hamdöstlikka boşçilik qiladi. Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 1992-yil 18-fevralda örnatilgan.

Birlaşgan Qirollik — rivojlangan sanoatlaşgan mamlakat. Yalpi içki mahsulotning 70,2 % ini xizmat körsatiş, 21 % ini sanoat, 1,8 % ini qişloq, örmon va baliq xöjaligi beradi. Rus tilidagi manbaga köra, iqtisodiyoti nominal YaIM böyiça dunyoda oltinçi, xarid qobiliyati pariteti böyiça oltinçi emas, öninçi örinda turadi.

Ingliz tili davlat tili va aholining köpçiligi tilidir; uels, şotland-gel va korn kabi kelt tillari ham qöllanadi. Britaniya madaniyati, ayniqsa Hamdöstlik mamlakatlarida, til, adabiyot, teatr, kino, musiqa va sport orqali ta'sir körsatadi. Dindorlarning aksariyati protestantlar, bir qismi katoliklardir.