Bosniya va Gersegovina

Bosniya va Gersegovina — Janubi-Şarqiy Yevropada, Bolqon yarimorolida joylaşgan davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Sarayevo. Maydoni 51 209 km² bölib, dunyoda 125-örinda turadi.

Ma'lumotlarga köra, hudud heç bölmaganda yuqori paleolit davridan beri obod. Neolit davrida Butmir, Kakanj va Vuçedol madaniyatlari mavjud bölgan. Qadimda bu yerda illiriylar va keltlar yaşagan, keyinçalik Rim hukmronligi örnatilgan. Janubiy slavyanlarning ajdodlari 6–9-asrlarda kelgan (ÖzME ma'lumotida — 6–7-asrlarda). Bosniya nomi 10-asr örtalarida Konstantin Bagryanorodniyning «Imperiyani boşqariş haqida» asarida «Bosona» şaklida tilga olingan.

12-asrda Bosniya Banati taşkil topdi, 14-asrga kelib u Bosniya Qirolligiga aylandi; Tvrtko I davrida (1353—91) yerlari kengaydi. Stepan Vukçiç 1448-yilda özini gersog deb e'lon qildi, uning yerlari keyinçalik Gersegovina deb atala boşladi. Bosniya 1463-yilda, Gersegovina 1482-yilda turklar tomonidan bosib olindi; Usmonlilar davrida islom dini tarqaldi. 1878-yilgi Berlin kongressi qaroriga köra Avstriya-Vengriya mamlakatni egalladi, 1908-yilda uni öziga qöşib olganini e'lon qildi.

1918-yildan keyin hudud Yugoslaviya tarkibiga kirdi. Ikkinçi jahon uruşidan söng Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasida töliq respublika maqomini oldi. 1992-yilda mustaqillik e'lon qilindi, söng Bosniya uruşi boşlanib, 1995-yilda Dayton kelişuvi bilan yakunlandi. Mamlakat 1992-yildan BMT a'zosi.

Mamlakat çegaradoş davlatlari: şimoli, ğarbi va janubida Xorvatiya, şarqida Serbiya, janubi-şarqida Çernogoriya. Janubi-ğarbda Adriatika dengiziga taxminan 20 km qirğoq çiziği bilan çiqadi. Hududning taxminan 90 foizini toğlar egallaydi. Şimolda Sava daryosi böylab pasttekisliklar Örta Dunay tekisligining janubiy qismini taşkil etadi, janubda Dinara toğliklari joylaşgan. Eng baland çöqqisi — Magliç toği (2386 m). Asosiy daryolari: Drina, Bosna, Vrbas, Neretva. Sava vodiysida iqlim mö'tadil kontinental, janubda va janubi-ğarbda Örta yer dengizi iqlimi xos.

Mamlakat 1995-yil 14-dekabrda kuçga kirgan konstitutsiya asosida boşqariladi. Qonun çiqaruvçi organ — ikki palatali parlament assambleyasi, ijroiya hokimiyatni Vazirlar Kengaşi amalga oşiradi. Prezidentlik organi uç a'zodan iborat bölib, har bir asosiy etnik guruhdan bir a'zo kiradi. Markaziy hukumat vakolatlari çeklangan. Davlat Bosniya va Gersegovina Federatsiyasi, Serb Respublikasi va öz mahalliy hukumati boşqaradigan Brçko tumanidan iborat. Bosniya va Gersegovina 2022-yildan Yevropa Ittifoqiga, 2010-yildan NATO a'zoligiga nomzod.

Bosniya va Gersegovina rivojlanayotgan davlat. Iqtisodiyotda sanoat va qişloq xöjaligi yetakçi, undan keyin turizm va xizmat körsatiş turadi; sönggi yillarda turizm sezilarli oşgan. Qazilmalar orasida qönğir kömir, temir va marganes rudalari, boksit bor. Makkajöxori, buğdoy, kartoşka, tamaki yetiştiriladi, çorvaçilik rivojlangan. Pul birligi — bosniya markasi. Boşlanğiç va örta ta'lim bepul.

Aholining asosiy qismini bosnyaklar, serblar va xorvatlar taşkil etadi. Rasmiy tillar — bosniya, serb va xorvat tillari. Dindorlar orasida musulmon-sunniylar, pravoslav xristianlar va katoliklar bor. Asosiy gazetalari: «Oslobodjene» (1943-yildan) va «Veçerne novine» (1964-yildan).