Atlas (mato)

Atlas (arabça «tekis, silliq») — bir tomoni silliq va yaltiroq, butunlay tabiiy ipakdan, ya'ni ipak tanda va ipak arqoqdan töqiladigan mato. Özbek atlasining asosiy belgisi — tanda iplariga töquvdan oldin abrbandi usulida böyoq berilib, gul tuşirilişidir. Şu tufayli matoda bir-biriga uyğun rang-barang naqşlar yaxlit kompozitsiya hosil qiladi.123

Rusça Vikipediyaga köra, atlas — atlas örilişida töqilgan zinç ipak yoki yarim ipak mato bölib, bunda arqoq ipi beş va undan ortiq tanda ipidan keyin yuzaga çiqadi; matoning silliqligi aynan şunga boğliq. Mato odatda sakkiz ramka (şoda) bilan töqiladi, yarim ipak xillarida arqoq sifatida jun, ziğir yoki paxta ipi işlatiladi. Rusça Vikipediya, şuningdek, 16–17-asrlarda Rusiyaga atlas Erondan keltirilganini qayd etadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, iplarni töquvdan oldin boğlab, qisman böyaş usuli ikat deb ataladi. Bu usul Janubi-Şarqiy Osiyoda keng tarqalgan bölsa-da, unga öxşaş texnika Markaziy Osiyo, Hindiston, Yaponiya va boşqa hududlarda ham mustaqil şakllangan. Ikat matolarida naqş çetlarining biroz «xira», yoyiq körinişi xarakterli bölib, bu iplarni töquvda aniq bir-biriga moslaşning qiyinligidan kelib çiqadi. Özbek atlasida faqat tanda iplari böyaladi.

ÖzME'ga köra, atlasning eng yaxşi, tabiiy ipakdan töqiladigan navi sakkiz tepkili xonatlasdir. Tört tepkili atlas tört tepkili, sakkiz tepkili atlas esa sakkiz tepkili dastgohda töqiladi. Tanda iplari sakkiz qatlam (nax) bölib ajratilib, har biri alohida tepkiga ulanadi. Tepki bosilganda bitta nax pastga tortiladi va hosil bölgan oraliqdan arqoq ipi ötkaziladi; keyingi tepki boşqa naxni oçadi. Şu tarzda sakkiz arqoq ipi ketma-ket tuşib, tanda iplari matoning yuziga çiqadi va bir yuzlama töqima paydo böladi.

Töqib bölingan matoga alohida işlov berib jilo beriladi. ÖzME ma'lumotiça, ilgari buning uçun mato yuziga kudung urilgan, hozir esa u qizdirilgan baraban — kalandrdan ötkaziladi. Qadimda atlas qöl dastgohlarida töqilgan, hozir elektr bilan işlaydigan mexanik dastgohlar ham qöllanadi.

ÖzME'ga köra, atlas töqiş Marğilonda juda qadimdan rivojlangan va boşqa joylarga şu yerdan tarqalgan. 20-asr boşlarida u yerda yuzlab atlas töquvçi hunarmandlar bölgan; 1920-yillarda ular tört sanoat arteliga birlaşgan, 1963-yilda esa artellar asosida «Atlas» korxonasi tuzilgan. Atlas töqiş Namangan, Xöjand, Andijon, Qöqon va Samarqandda ham taraqqiy etgan.

Ötmişda atlas bir kiyimlik qilib yaxlit yoki ikki bölakka bölib sotilgan: har bir bölak «bir toqa», ikkisi birga «bir jöra» atlas deyilgan. Bu odat 1930-yillarda yöqolgan.

Atlasdan ayollar libosi, körpa va körpaçalar, erkaklarning belboği — qiyiq kabi buyumlar tikiladi. ÖzME eng maşhur naqş turlari sifatida «Qora atlas», «Bargi karam», «Çaqirim», «Yahudiy nusxa», «Nomozşomgul», «Şaxmat» va «Qora közim»ni sanaydi.

ÖzME'ga köra, özbek xonatlasi 1967-yilda Monrealdagi xalqaro körgazmada va 1978-yilda Zagrebdagi xalqaro yarmarkada oltin medal bilan taqdirlangan. Toşkent modellar uyida xonatlasdan tikilgan kiyimlar Yaponiya, Vengriya, Iroq va Hindistondagi xalqaro yarmarkalarda namoyiş etilgan, 1998–1999-yillarda esa AQŞning Vaşington va Çikago şaharlarida xususiy kolleksiyalardagi özbek atlaslari körsatilgan.