Abdullaxon II
SaqlaşÖqiş: 4 daqiqa
Abdullaxon II (tölik ismi Abdulla ibn Iskandarxon ibn Jonibek sulton; 1534 — 1598-yil 8-fevral) — Buxoro xonligining şayboniylar sulolasiga mansub eng yirik hukmdori (1583–1598), davlat arbobi va sarkarda. U Muhammad Şayboniyxon vafotidan keyin bölinib ketgan mamlakatni qayta birlaştirgan, pul islohoti ötkazgan, köplab madrasa, karvonsaroy, köprik va suv inşootlarini qurdirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, zamondoşlari uni «Xoni buzurg» — «Buyuk xon» deb ataşgan.12
Kelib çiqişi va yoşligi
13ÖzME'ga köra, Abdullaxon Miyonkoldagi Ofarinkent qişloğida tuğilgan; Inglizça Vikipediya bu manzil Zarafşon daryosining ikki irmoği orasidagi orolda joylaşganini qayd etadi va tuğilgan yilni 1533 yoki 1534 deb körsatadi. Uning bobosi Jonibek sulton Karmana va Miyonkol hokimi bölgan, otasi Iskandar sulton esa avval Ofarinkentni, keyinroq Karmanani boşqargan.
Yoş Abdulla sulton 1551-yilda Toşkent hokimi Navröz Ahmadxon (Baroqxon) va Samarqand hokimi Abdullatifxon Karmanaga hujum qilganda, Amudaryo ortiga ketgan otasining örnini egallab, bu hujumni qaytargan. 1552–1556-yillarda u öz yerlarini Buxoro, Qarşi va Şahrisabz tomon kengaytirişga uringan, ammo dastlab muvaffaqiyatsizlikka uçrab, 1556-yilda Maymanaga çekinişga majbur bölgan. Amakisi, Balx hokimi Pirmuhammaddan harbiy yordam va Jöybor xojalaridan Xoja Muhammad Islomning qöllab-quvvatlaşini olgan Abdulla sulton Navröz Ahmadxon vafotidan söng (1556) Karmana va Şahrisabzni qaytarib olgan, 1557-yilda esa Buxoroni egallab, uni öz poytaxtiga aylantirgan.
Davlatni birlaştiriş
13ÖzME'ga köra, 1561-yilda Abdulla otasini oliy xon deb e'lon qilgan va mamlakatni amalda uning nomidan özi boşqargan. Rusça Vikipediyaga köra, Iskandarxon davlat işlariga kam qiziqqan, köproq diniy amallar bilan band bölgan. Abdullaning maqsadi şayboniylarning tört asosiy mulki — Buxoro, Samarqand, Toşkent va Balxni yagona davlatga birlaştiriş edi. Bu uzoq kuraş talab qilgan: Navröz Ahmadxonning öğillari Bobo sulton va Darveşxon bilan urişlar köp yil davom etgan. ÖzME'ga köra, Balx 1574-yilda, Samarqand 1578-yilda, Toşkent, Sayram, Turkiston va Farğona 1583-yilgaça qölga kiritilgan. Rusça Vikipediyada Balxning uzoq qamaldan söng 1573-yilda olingani aytiladi.
1583-yilda Iskandarxon vafot etgaç, Abdulla rasman öz nomidan hukmronlik qila boşlagan. U Maymana, Ğarçiston va Badaxşondagi qözğolonlarni bostirgan, Xorazmga ikki marta (1594 va 1596) yuriş qilib, u yerda markaziy hokimiyatni tiklagan.
Taşqi siyosat va urişlar
13ÖzME'ga köra, Abdullaxon safaviylar bilan Xuroson uçun kuraşib, uni öz tasarrufiga kiritgan, Şarqiy Turkistonga yuriş qilib Qaşqar va Yorkendni egallagan. Inglizça Vikipediyaga köra, Eron bilan uruş 1587-yildan 1598-yilgaça davom etgan; bunga Boburiylar hukmdori Akbar bilan tuzilgan özaro hujum qilmaslik kelişuvi imkon bergan — Abdullaxon unga köra Kobulni Akbarning hududi deb tan olgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1584-yilda Badaxşon, 1588-yilda Xuroson qölga kiritilgan.
ÖzME'ga köra, Abdullaxon davrida davlat çegaralari şarqda Qaşqargaça, ğarbda Orol va Kaspiy böylarigaça yetgan, şimolda Turkiston va Sayramni, janubda esa Xurosonning şarqiy yerlarini qamragan. Şayboniylar Eron, Hindiston, Turkiya, Xitoy va Rossiya bilan diplomatik va savdo aloqalarini olib borgan: Abdullaxonning elçilari 1583, 1589 va 1595-yillarda Moskvaga borgan.
Pul islohoti
13Rusça va Inglizça Vikipediyaga köra, Abdullaxon bir neça bosqiçda pul islohotini ötkazgan. Kumuş tanqisligini qoplaş uçun u hali otasi davridayoq Buxoroda yuqori sifatli oltin tangalar zarb etişni yölga qöygan. 1583-yilda kumuş tangalar zarbi asosan poytaxt Buxoroda markazlaştirilgan, kundalik savdo uçun esa turli qiymatdagi mis pullar çiqarilgan. Bu islohot pul muomalasidagi inqirozni tugatgan va mablağlarning mamlakatdan çiqib ketişini çeklagan; ÖzME'ga köra, uning natijalari keyingi davrlarda ham saqlanib qolgan.
Qurilişlar va madaniyat
13ÖzME'ga köra, Abdullaxon davrida Buxoro yaqinidagi Sumitonda (Jöybor) madrasa, masjid, xonaqoh va çorboğ, Buxoroning özida madrasa, hammom, yangi Çorsu va tim, Karmana yaqinida Zarafşon ustidan köprik (1582) qurilgan. Toşkentda uning amiri Qulbobo Kökaldoş nomi bilan atalgan madrasa bunyod etilgan. Karvon yöllarida sardoba, rabot, kanal, suv omborlari va köpriklar qurilgan. Xalq orasida köp inşootlar Amir Temur yoki Abdullaxon nomi bilan boğlanadi.
Bu davrda Buxoro ilm va madaniyat markaziga aylangan. Hofiz Taniş Buxoriyning «Abdullanoma» («Şarafnomayi şohiy»), Amin Ahmad Roziyning «Haft iqlim» va Mutribiyning «Tazkirat uş-şuaro» asarlari yaratilgan. Abdullaxon kutubxonasida Mir Ali Hiraviy kabi xattotlar kitob köçirgan. Muşfiqiy, Nizom Muammoiy kabi şoirlar ijod qilgan, Abdullaxonning özi ham «Xon» taxallusi bilan özbek va fors tillarida şe'rlar yozgan.
Sönggi yillari va vafoti
13ÖzME'ga köra, hayotining oxirida Abdullaxonning öğli Abdulmömin bilan munosabati keskinlaşgan; faqat ulamolarning aralaşuvi oçiq uruşning oldini olgan. Bundan foydalangan qozoq xoni Tavakkal Toşkent viloyatiga bostirib kirgan. Unga qarşi yöl olgan Abdullaxon Samarqandda vafot etgan va Buxoro yaqinidagi [[Bahouddin Naqşband|Bahouddin]] majmuasiga dafn qilingan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Abdullaxon II // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2494 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAbdullaxon II. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2494
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2494
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Абдулла-хан IIru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Abdullah Khan IIen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 32–34-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 32–34-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.