Jibuti

Jibuti, rasmiy nomi Jibuti Respublikasi, — Afrikaning şimoli-şarqida, Afrika şoxi hududidagi davlat. Maydoni 23,2–23,4 ming km² (manbalarda biroz farq qiladi), poytaxti — Jibuti şahri. Davlat nomi poytaxti nomidan olingan.

Manbalarga köra, qadim zamonlarda bu hududda aholi dehqonçilik bilan şuğullangan, keyinroq kuşit tillarida sözlaşuvçi köçmançi afar va issa qabilalari yaşagan. 7-asrda islom tarqalişi munosabati bilan hudud arab musulmon sultonlariga qaram böldi. 16-asrda portugallar hokimiyati örnatildi, 17-asrda yana arablar hukmronligi tiklandi.

19-asrda Suvayş kanali qurilişi munosabati bilan Yevropa davlatlari bu hududga qiziqiş bildirdi. Rus tilidagi manbada Fransiya 1862-yilda afarlar yaşaydigan hududni va Obokdagi langar joyini sulton bilan tuzilgan şartnoma orqali oldi, deyiladi; özbekça manbada esa Fransiya 1832-yilda hududning bir qismini egallagani, 1887-yilda esa mahalliy sultonlar bilan şartnomalar orqali mustamlaka örnatgani aytiladi. 1881-yildan hozirgi Jibuti şahri qurila boşlandi. Mustamlaka 1896–1946-yillarda Fransiya Somalisi deb atalgan, 1946-yilda Fransiyaning «dengiz orti hududi» maqomini olgan, 1967-yilda Fransiyaning Afar va issalar hududi nomini olgan.

Mustaqillik 1977-yilda e'lon qilindi, milliy bayram — 27 iyun (Mustaqillik kuni). Jibuti 1977-yildan BMT a'zosi. Rus tilidagi manbaga köra, 1991–2000-yillarda fuqarolar uruşi bölib, hokimiyatni bölişiş haqidagi kelişuv bilan tugagan; 2008-yilda Eritreya bilan qisqa muddatli uruş yuz bergan.

Jibuti şimoli-şarqda Adan qöltiğiga çiqadi, şimolda Eritreya, ğarb va janubda Efiopiya, janubi-şarqda Somalilend bilan çegaradoş. Yer yuzasida toğlar, lava platolari va söngan vulqon konuslari uçraydi. Eng baland nuqta — Muso Ali çöqqisi (2022 m). Markaziy qismida toşloq, qumloq yoki tuproqli vodiylar bor, ularning pastliklarida şör köllar joylaşgan; eng kattasi — dengiz sathidan 153 m pastdagi Assal köli. Doimiy daryolar yöq. Iqlimi tropik, quruq; yoğin juda kam. Hayvonot dunyosi kam, qirğoq suvlari baliqqa boy. Milliy boğlari: Day va Maskali-Musşa.

Aholisi 2020-yilda 988 ming (özbekça manba) yoki 920 ming (rus tilidagi manba, taxmin) kişi deb berilgan. Aholining katta qismi afar va issa xalqlaridan iborat, şahar aholisi 78–81%. Rasmiy tillar — arab va fransuz tillari; aksariyat aholi sunniy islomga e'tiqod qiladi (rus tilidagi manbada 94%).

Jibuti — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1992-yil 15-sentabrda kuçga kirgan. Davlat boşliği — prezident (1999-yildan Ismoil Umar Gellex). Qonun çiqaruvçi hokimiyat — bir palatali parlament, Millat majlisi (rus tilidagi manbada 65 deputat, 5 yilga saylanadi). Ijroiya hokimiyatni prezident va hukumat (Vazirlar kengaşi) amalga oşiradi. Hukmron partiya — Taraqqiyot uçun xalq birligi.

BMT tasnifiga köra, Jibuti iqtisodiy jihatdan nisbatan kam rivojlangan mamlakatlar qatoriga kiradi. Yalpi milliy mahsulotda xizmat körsatiş tarmoği örtaça 77%, sanoat va quriliş 17%, qişloq xöjaligi 3% ni taşkil etadi. Qişloq xöjaligining asosiy yönalişi — köçmançi va yarim köçmançi çorvaçilik; oziq-ovqatning 90% dan köpi çetdan keltiriladi. Transport iqtisodiyotning eng rivojlangan tarmoği: Jibuti porti Hind okeani havzasi ğarbidagi muhim portlardan biri bölib, Efiopiya uçun asosiy savdo porti hisoblanadi. Pul birligi — Jibuti franki.

Özbekça manbaga köra, Jibutida pullik maorif tizimi joriy etilgan, oliy öquv yurtlari yöq; rus tilidagi manbada esa maktab ta'limi bepul deyilgan va 2006-yilda Jibuti universiteti taşkil etilgani aytilgan. Oliy ilmiy-texnika institutida (1979) mamlakat tabiati, arxeologiyasi va an'anaviy madaniyati örganiladi. Radio va televideniye hukumat nazoratida.