Keniya

Keniya (Kenya Respublikasi) — Şarqiy Afrikadagi davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Nayrobi. Davlat Hamdöstlik va BMT a'zosi.

Keniya hududida ilk paleolit davrida manzilgohlar bölgani ma'lum. Ayrim tadqiqotçilar dastlabki odamzot şu yerda paydo bölgan, deb hisoblaydi. Koobi-Fora hududida qadimgi odam qoldiqlari topilgan. Dastlabki aholi ovçi-termaçilar bölgan, keyinçalik kuşit tilida sözlaşuvçilar, miloddan avvalgi taxminan 500-yildan nilot xalqlari, eramizning birinçi ming yilligida esa bantu tilli qabilalar kelgan. Bantular qişloq xöjaligi va temir işlov berişni olib kelgan.

7–8-asrlardan qirğoqda suaxili savdo markazlari (Lamu, Malindi, Mombasa va boşqalar) şakllandi. 1498-yilda Vasko da Gama qirğoqqa yetib keldi; 16-asrda portugallar qirğoqdagi köp port şaharlarini egalladi. 17-asrda Ummon arablari ularni siqib çiqardi, qul savdosi rivojlandi.

1880-yillarda Buyuk Britaniya va Germaniya Şarqiy Afrikani bolişib oldi, hozirgi Keniya hududi Britaniya ta'sir doirasiga kirdi. Eng yangi manbalarda protektorat 1895-yilda, koloniya maqomi 1920-yilda örnatilgani aytiladi. Mustamlakaçilar unumdor yerlarni tortib oldi, afrikaliklar irqiy kamsitildi. 1952-yilda May-May qözğoloni boşlandi. Özbekça manbada qözğolon 4 yil davom etgani va mustamlakaçilar 11 ming kişini öldirgani, 100 mingga yaqin kişini qamagani aytiladi; rus tilidagi manbada 1955-yilgaça 11 mingdan ortiq afrikalik öldirilgani va 60 mingdan ortiq kişi lagerlarda bölgani keltiriladi. 1960-yilda Keniya afrikaliklar milliy ittifoqi (KANU) tuzildi. 1963-yil 12-dekabrda Keniya mustaqil davlat, 1964-yil 12-dekabrda respublika deb e'lon qilindi. J. Keniata birinçi hukumatga boşçilik qildi. 1966-yildan BMT a'zosi.

Maydoni — 582,6 ming km² (rus manbasida 582 650 km², şundan 11 230 km² suv yuzasi). Keniya şimolda Efiopiya, şarqda Somali, janubi-ğarbda Tanzaniya, ğarbda Uganda va Viktoriya köli, şimoli-ğarbda Janubiy Sudan bilan çegaradoş; janubi-şarqdan Hind okeani yuvib turadi. Mamlakat ekvator iqlim mintaqasida joylaşgan. Eng baland çöqqisi — Kenya toği (5199 m); mamlakat şu toğ nomi bilan atalgan. Yirik daryolari — Tana va Galana, eng katta köli — Rudolf (Turkana). Trona, oltin, kianit, diatomit, ohaqtoş, grafit va boşqa foydali qazilmalar topilgan.

Tabiatida savannalar, tikanli örmonlar va tropik örmonlar bor; fil, karkidon, zebra, buyvol, jirafa, arslon, begemot, timsoh uçraydi. Savo, Meru, Aberder va boşqa qöriqxona hamda milliy boğlar köp. Aholisi 30,7 mln. (2001). Rasmiy tillar — suaxili va ingliz tillari. Yirik şaharlari: Nayrobi, Mombasa, Nakuru, Kisumu.

Keniya — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1969-yilda qabul qilingan, keyin tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident; u umumiy töğri ovoz beriş bilan 5 yilga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni prezident va bir palatali parlament — Millat majlisi amalga oşiradi, ijroiya hokimiyatni prezident, vitse-prezident va hukumat. Ma'muriy jihatdan 7 viloyat va poytaxt okrugiga bölingan (özbekça manba). Ingliz tilidagi manbada Keniya prezidentlik vakillik demokratik respublikasi sifatida ta'riflanadi.

Özbekça manbaga köra, Keniya — agrar mamlakat: qişloq xöjaligida aholining 70% band, asosiy ekinlari — kofe, çoy, sizal, piretrum, paxta, şoli, buğdoy, şakarqamiş. Sanoat asosan qişloq xöjaligi xom aşyosini qayta işlaydi; gidroelektr stansiyalari (Tana daryosida Gitaru, Kamburu, Kindaruma) muhim. Asosiy dengiz porti — Mombasa; Nayrobi va Mombasada xalqaro aeroportlar bor. Çetga kofe, çoy, neft mahsulotlari va boşqalar çiqariladi. Pul birligi — Keniya şillingi. Ingliz manbasida iqtisodiyot Şarqiy va Markaziy Afrikada eng yirigi, mamlakat örta-quyi daromadli davlat sifatida tavsiflanadi; turizm ham muhim tarmoq.

Yozma adabiyot 17-asrda suaxili tilida yuzaga kelgan; hozir adabiyot asosan ingliz tilida, şuningdek kikuyyu, masai, suaxili tillarida rivojlanmoqda. J. Keniata „Kenya toğiga qarab“ (1936) kitobini yozgan; J. Ngugining „Yiğlama, bötam“ romani naşr etilgan. Musiqa turli elatlar an'analarini öz içiga oladi; noğora, arfa, litungu, nay kabi asboblar bor. Qirğoqda arab va portugal uslubidagi me'moriy yodgorliklar saqlangan. Hunarmandçilikda yoğoç öymakorligi, teridan niqoblar va poxol savatlar keng tarqalgan. Nayrobida Keniya milliy muzeyi joylaşgan.