Komil Xorazmiy
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Komil Xorazmiy (taxallusi; asl ismi Pahlavon Muhammadniyoz Abdulla Oxund öğli; 1825, Xiva — 1899) — özbek şoiri, xattot, musiqaşunos, tarjimon va Xiva xonligining davlat arbobi. ÖzME uni Xorazmda zamonaviy jahon madaniyatini tarğib qilgan ilk ziyolilardan biri deb ataydi; u Xorazmda birinçi bosmaxonani taşkil etgan va özbek kuylarini yozib oliş uçun maxsus nota tizimini joriy qilgan.
Hayoti va davlat xizmati
1,3ÖzME'ga köra, Komil Xivadagi madrasada tahsil olgan, arab va fors tillarini puxta egallagan. U Şarq mumtoz adabiyoti, mumtoz musiqa va xattotlik san'atini çuqur örgangan. 25–30 yoşlarida şoir sifatida tanilgan; zamondoşi Ogahiy uning nomini öz «Gulşani davlat» asarida tilga olgan.
Komil Xiva xoni Sayid Muhammadxon saroyida kotib bölib işlagan, Muhammad Rahimxon II esa uni mirzaboşi — saroy devonxonasining boşliği lavozimiga kötargan. 1873-yilda Rossiya bilan Xiva xonligi örtasida tuzilgan Gandimiyon sulh şartnomasining matni uning qöli bilan bitilgan. Şundan söng u devonbegi (1873–1880), 1880-yildan yana mirzaboşi vazifalarida xizmat qilgan. ÖzME'ga köra, 1880–1881-yillarda Xorazmda birinçi bosmaxona aynan uning sa'y-harakati bilan oçilgan.
Komil 1873 va 1883-yillarda Moskva va Peterburgga, 1891 va 1896–1897-yillarda Toşkentga safar qilgan. Toşkentdagi yangi madaniy hayot taassurotlari asosida u «Dar bayoni ta'rif va tavsif Toşkand» qasidasini yozgan. ÖzME bu asarni özbek adabiyotida ijtimoiy taraqqiyot mavzusini yoritgan ilk yirik şe'riy asarlardan biri sifatida baholaydi.
Musiqa sohasidagi xizmatlari
1,3Komil Xorazmiy Şarq mumtoz musiqasi, ayniqsa maqom an'anasining homiysi bölgan. ÖzME'ga köra, u tanbur pardalariga asoslangan va «tanbur çiziği» deb ataladigan nota yozuvini yaratgan va bu tizimda «Rost» maqomining asosiy qismini qayd etgan. Uning bu işini öğli Mirzo Muhammadrasul davom ettirib, Xorazm Şaşmaqomining qolgan aşula va çolğu yöllarini töliq notaga tuşirgan. Komilning «Rost» maqomiga mansub «Murabbai Komil» va «Peşravi Feruz» kuylarining notalari bizgaça yetib kelgan.
Adabiy merosi
1,3Şoir mumtoz an'analar ruhida lirik şe'rlar bitib, devon tuzgan. ÖzME'ga köra, devonda 8000 dan ortiq misra bor; ular ğazal, murabba, muxammas, musaddas, masnaviy, ruboiy, qasida, muammo kabi janrlarda yozilgan. Bu şe'rlarda insoniy fazilatlar madh etilib, jaholat qoralanadi, işq-muhabbat kuylanadi; köp asarlarida ijtimoiy tanqid kuçli, ayrim misralari esa hikmatli sözlarga aylangan. Şayx Sulaymon Buxoriy «Luğoti çiğatoyi va turki usmoniy» luğatida Xorazm şevasiga oid köp sözlarni Komil şe'rlaridan misollar keltirib izohlagan.
Komil tarjimon sifatida ham samarali işlagan. ÖzME'ga köra, u 1865-yilda Barxurdor bin Mahmud Farohiyning (taxallusi Mumtoz) «Mahbub ul-qulub» («Mahfiloro» nomi bilan ham ma'lum) asarini, 1869–1870-yillarda esa Faxriddin Ali Safiyning «Latoyif ut-tavoyif» latifalar töplamini forsçadan özbekçaga ögirgan. U Alişer Navoiy «Xamsa»sining Xorazmdagi birinçi toşbosma naşriga sözboşi yozgan.
Örganilişi
1,3Şoir devonining qölyozmalari Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutining qölyozmalar fondida saqlanadi. Uning ijodini M. Yunusov, F. Karimov, A. Hayitmetov va boşqa olimlar tadqiq etgan, devoni 1975-yilda Toşkentda naşr qilingan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Komil Xorazmiy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3354 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAKomil Xorazmiy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3354
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3354
Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1ÖzME, 4-jild, 518–519-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 518–519-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.