Ruanda

Ruanda (Ruanda Respublikasi) — Şarqiy Afrikadagi davlat. Poytaxti — Kigali şahri. Mamlakat dengizga çiqiş yöliga ega emas; şimolda Uganda, şarqda Tanzaniya, janubda Burundi, ğarbda Kongo Demokratik Respublikasi bilan çegaralanadi.

Ruandaning qadimgi va örta asrlar tarixi kam örganilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada aytilişiça, hudud dastlab ovçi-terimçilar tomonidan, keyinroq bantu xalqlari tomonidan özlaştirilgan; aholi avval uruğlarga, söng qirolliklarga birlaşgan. Qirollik 15-asrda (Gihanga davrida) taşkil topgan deb körsatiladi, özbekça Vikipediyada esa ilk davlat tuzilmasi 16-asrga oid qilib berilgan. Qirollik 19-asrda Kigeri Rvabugiri davrida eng keng çegaralarga erişgan.

19-asr oxirida hudud Germaniya Şarqiy Afrikasi tarkibiga kiritildi. 1916-yilda Birinçi jahon uruşi davomida Belgiya qöşinlari uni bosib oldi, keyinçalik Ruanda-Urundi nomli mandat hududi taşkil etildi. Ikkinçi jahon uruşidan söng u BMT vasiyligidagi hudud bölib qoldi.

1959-yilda xutular qözğoloni boşlandi. 1961-yilda monarxiya bekor qilindi, 1962-yil 1-iyulda Ruanda mustaqil deb e'lon qilindi; bu kun Mustaqillik kuni sifatida nişonlanadi. 1973-yilda harbiy töntariş natijasida Juvenal Xabiarimana hokimiyatga keldi. 1990-yilda asosan tutsilardan iborat Ruanda vatanparvarlik fronti Uganda hududidan harakat boşlab, fuqarolik uruşi boşlandi. 1994-yil aprelda Xabiarimana mingan samolyot urib tuşirildi, şundan keyin genotsid boşlandi; ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, taxminan 100 kun içida 500 ming dan 1 mln gaça tutsi va mötadil xutular halok böldi. Front 1994-yil iyulda mamlakat ustidan nazoratni öz qöliga oldi.

Maydoni 26 338 km². Mamlakat yer yuzasi vodiylar bilan parçalangan, tepaliklarga boy yassitoğlikdan iborat; şu sababli uni «Minglab tepaliklar yurti» deb ham ataydilar. Şimoli-ğarbda Virunga vulqonlar tizmasi joylaşgan; eng baland nuqtasi — Karisimbi vulqoni (özbekça Vikipediyada 4507 m, rusça Vikipediyada 4519 m). Ğarbiy çegara böylab Kivu köli joylaşgan. Daryolar Nil va Kongo havzalariga mansub; yirik daryolaridan biri Kagera. Rusça Vikipediyaga köra, yillik örtaça yoğin 785 mm, özbekça Vikipediyada esa 1000–1500 mm. Yirik hayvonlar asosan milliy boğlar va qöriqxonalarda saqlanib qolgan; Virunga boğida toğ gorillasi yaşaydi.

Ruanda — respublika. Özbekça Vikipediyada keltirilgan amaldagi konstitutsiya 1995-yil 5-mayda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident; 2000-yildan bu lavozimni Pol Kagame egallab kelmoqda. Ma'muriy bölinişi manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 12 prefektura, rusça Vikipediyada 5 provinsiya va 30 tuman. Ruanda BMT a'zosi (1962-yildan), şuningdek Afrika ittifoqi, Hamdöstlik va boşqa taşkilotlarga a'zo.

Iqtisodiyotning asosini qişloq xöjaligi taşkil etadi. Asosiy eksport ekinlari — kofe va çoy; piretrum ham yetiştiriladi. Asosiy oziq-ovqat ekinlariga jöxori, batat, maniok, loviya, makkajöxori, kartoşka va banan kiradi. Qazib olinadigan foydali qazilmalar orasida qalay, volfram, tantalit, berilliy va oltin bor. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, turizm tez rivojlanayotgan tarmoq bölib, mamlakatning asosiy valyuta manbaiga aylangan. Pul birligi — Ruanda franki. Temir yöllar yöq, yuk taşişda avtomobil transporti asosiy örin tutadi.

Aholining asosini ruanda xalqi (banyaruanda) taşkil etadi; u xutu, tutsi va tva kiçik guruhlaridan iborat. Rasmiy tillar — kinyaruanda, ingliz, fransuz (rusça Vikipediyada suaxili ham). Oğzaki ijod, ayniqsa şe'riyat adabiyotning asosini taşkil etgan; yozma adabiyot 20-asrda vujudga kelgan, uning asosçisi sifatida A. Kagame körsatiladi. Musiqada çolğudan köra ovoz ustun turadi; inanga (sitra), umuduli, ingoma kabi çolğular qöllanadi. Hunarmandçilikda savat, böyra va gilam töqiş, yoğoçsozlik, kulolçilik rivojlangan.