Muhammadali xalfa (Dukçi eşon)
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Muhammadali xalfa Sobir öğli (Dukçi eşon, Madali eşon; 1856 — 1898) — Farğona vodiysidagi diniy arbob, söfiy şayx, 1898-yilda Rossiya imperiyasi hukmronligiga qarşi kötarilgan Andijon qözğolonining rahbari. Inglizça Vikipediyaga köra, u naqşbandiya tariqatiga mansub bölgan. ÖzME'ga köra, Farğona viloyatining Çimyon qişloğida tuğilgan va 1898-yil 12-iyunda Andijonda qatl etilgan.12
Yoşligi va ta'limi
1,3ÖzME'ga köra, u örta hol dehqon va hunarmand Muhammad Sobir xalfa oilasida dunyoga kelgan, ajdodlari Qaşqardan bölgan. Taxminan ön yoşida oilasi bilan Mingtepa yaqinidagi qişloqqa köçib kelgan (bu joy hozir Andijon viloyatining Marhamat tumani hududida). Muhammadali asosan mustaqil ravişda öqib, islom ilmlari, arab va fors tillarini örgangan. Rusça Vikipediyada esa uning ma'lumoti bölmagani aytiladi — bu borada manbalar bir-biriga zid.
1876-yilda akasi bilan birga Poytuğlik nufuzli olim Sultonxon töra eşon xizmatiga kirib, uning eng yaqin şogirdlaridan biriga aylangan. U paxsakaşlik, duk (yik) yasaş bilan şuğullangan va tabiblik qilgan; «Dukçi eşon» laqabi ham şundan kelib çiqqan.
Diniy faoliyati
1,3ÖzME'ga köra, 1886–1888-yillarda u Makkaga borib haj qilgan. Turkiy tilda «Ibrat ul-ğofilin» («Ğofillar uçun ibrat») nomli pand-nasihat ruhidagi asar yozgan, unda tasavvuf ğoyalarini tarğib etgan. Asaka, Şahrixon, Marğilon, Öş aholisi, ayniqsa çorvador qabilalar orasida katta obröga ega bölgan, minglab muridlari bölgan. ÖzME'ga köra, u Usmonli sultoni Abdulhamid II ga maktub yozib, vodiydagi mustamlakaçilik siyosatidan şikoyat qilgan va Rossiya imperatoriga diplomatik ta'sir körsatişni söragan.
Andijon qözğoloni
1,3ÖzME'ga köra, mustamlaka boşqaruvi davrida aholining iqtisodiy ahvoli oğirlaşgan, diniy va milliy qadriyatlar kamsitilgan, bu esa keng norozilikka sabab bölgan. Dukçi eşon vodiyning turli bölislaridan kelgan vakillar bilan kengaş ötkazib, bir vaqtda qözğolon boşlaşga çaqirgan. Rusça Vikipediyaga köra, Marğilon, Öş va Andijondagi harbiy qismlarga bir paytda hujum qiliş, Qöqon xonligini tiklab, xon qilib eşonning 14 yoşli jiyanini körsatiş rejalaştirilgan.
Qözğolon 1898-yil 17-mayda Andijondagi harbiy lagerga hujum bilan boşlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, unda 1500 ga yaqin qurollangan kişi qatnaşgan, Marğilon va Öşda ham hujumlar uyuştirilgan. Kutilmagan zarbadan söng rus qöşini tez öziga kelib, qözğolonçilarni çekinişga majbur qilgan; hujumda 22 nafar askar halok bölgan. Qözğolon boşqa hududlarga yoyilmay, tez bostirilgan.
Qatl etilişi va oqibatlari
1,3ÖzME'ga köra, Dukçi eşon 19-mayda qölga olinib, beş nafar yaqin safdoşi bilan birga Andijonda dorga osilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, jami 18 kişi qatl etilgan, 546 kişi hibsga olingan, ularning 356 nafari surgun yoki oğir mehnatga hukm qilingan. Eşonning oilasi Penzaga surgun qilingan, mol-mulki, jumladan, 755 nodir qölyozmasi musodara etilgan. Mingtepa qişloği töplardan öqqa tutilib, örniga rus köçmanlari uçun posyolka qurilgan.
ÖzME qözğolonni mustamlakaçilik zulmiga qarşi harakat deb baholaydi, ammo qatnaşçilar diniy şiorlar — jihod ğoyasi bilan maydonga çiqqanini ta'kidlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, qözğolon kiçik bölsa-da, Turkistonda podşo hokimiyatiga nisbatan keng tarqalgan norozilikni oçib bergan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Muhammadali xalfa (Dukçi eşon) // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3682 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMuhammadali xalfa (Dukçi eşon). (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3682
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3682
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Андижанское восстаниеru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Andijan uprising of 1898en.wikipedia.org
- 3ÖzME, 6-jild, 933–934-b.manbaa.uz · ÖzME, 6-jild, 933–934-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.