Somali

Somali — Şimoliy Şarqiy Afrikada, Somali yarim orolda joylaşgan davlat. Poytaxti — Mogadişo. BMT a'zosi.

Somali hududi qadimda Punt deb atalgan; uz.wikipedia ma'lumotiga köra, bu yerda paleolit davridayoq manzilgohlar bölgan. Örta asrlarda mintaqaviy savdoda Ajuran, Adal va Geledi sultonliklari hukmronlik qilgan. Rus tilidagi maqolada Somali etnonimi birinçi marta 15-asr boşidagi amhara qöşiğida tilga olingani aytiladi.

19-asr oxirida hudud Italiya va Britaniya mustamlakasiga aylandi: Italiya Somalilendi va Britaniya Somalilendi taşkil etildi. Muhammad Abdulloh Hasan boşçiligidagi qarşilik 1920-yilda mağlubiyat bilan tugadi. 1960-yilda ikki hudud birlaşib, mustaqil Somali Respublikasi taşkil topdi. Milliy bayrami — 1-iyul, Mustaqillik kuni.

1969-yilda Siad Barre hokimiyatni qölga olib, Somali Demokratik Respublikasini e'lon qildi. 1991-yilda fuqarolar uruşi boşlanib, hukumat qulagaç, Somaliland mustaqilligini e'lon qildi. Somaliland mamlakat şimoli-ğarbini nazorat qiladi, bu hududning 27% dan sal köproğini taşkil etadi. 2000-yilda Jibutining Arta şahrida Ötiş milliy majlisi saylandi. 2006-yildan keyin Islom sudlari ittifoqi bölinib, al-Şabob kabi guruhlar paydo böldi. 2012-yil avgustda yangi vaqtinçalik konstitutsiya Somalini federatsiya sifatida isloh qildi.

Uz.wikipedia ma'lumotiga köra, maydoni 638 ming km². Markaziy qismini 500–1500 m balandlikdagi plato egallagan. Eng baland joyi — Şimbiris toği (2406 m); rus tilidagi maqolada baland nuqta 2406 m, Surud-Ad toği deb körsatilgan. Iqlimi ekvatorial, mussonli, şimolida tropik çöl va çala çöl. Asosiy daryolari — Juba va Vabi-Şabali. Hududining katta qismi çöl. Savanna va çala çöllarda zebra, jirafa, arslon, fil kabi hayvonlar yaşaydi.

Aholisining köpçiligi somalilar (95%, uz.wikipedia). Rasmiy tillari — somali va arab tillari. Hukmron din — islom. Yirik şaharlari: Mogadişo, Hargeysa, Berbera, Kisimayo, Baydabo.

Uz.wikipedia ma'lumotiga köra, Somali — respublika, mamlakat ma'muriy jihatdan 18 viloyatga bölinadi. 2012-yilda qabul qilingan vaqtinçalik konstitutsiya Somalini federatsiya deb belgilagan. Mamlakat BMT, Arab Ligasi, Afrika Ittifoqi, qöşilmaslik harakati va Islom Hamkorligi Taşkiloti a'zosi.

Somali eng kam rivojlangan mamlakatlar qatoriga kiradi. Iqtisodiyot asosan çorvaçilik, xorijdagi somaliliklarning pul ötkazmalari va telekommunikatsiyaga tayanadi. Köçmançi çorvaçilikda tuya, qoramol, qöy va eçki boqiladi; makkajöxori, jöxori, yer yonğoq, şoli ekiladi, banan va şakarqamiş yetiştiriladi. Eksportning asosiy qismini tirik çorva taşkil etadi. Asosiy dengiz portlari: Berbera, Mogadişo, Kisimayo, Merka. Pul birligi — somali şillingi.

Somalilarning oğzaki ijodiyoti boy. Maşhur şoirlar orasida Muhammad bin Abdullo Sayd al-Xasan (1860–1920) va Ismoil Mire (1884–1950) tilga olinadi; Abdullohi Qarşe milliy madhiya muallifi. Me'morlikda arab ruhidagi masjidlar, jumladan Mogadişodagi Arbaa Rukun masjidi (1268), saqlangan. Mogadişoda Somali milliy universiteti (1954) va milliy muzey bor.