Janna d'Ark

Janna d'Ark (fransuzça Jeanne d'Arc; taxminan 1412 — 1431-yil 30-may), «Orlean qizi» laqabi bilan ham tanilgan — Fransiyaning milliy qahramoni, Angliya va Fransiya örtasidagi Yuz yillik uruşning (1337–1453) hal qiluvçi bosqiçida fransuz qöşinlarini ilhomlantirib, ularni qator ğalabalarga boşlagan qiz. U inglizlar qöliga taşlab berilib, çerkov sudi hukmi bilan gulxanda yoqilgan, oradan çeyrak asr ötib oqlangan va 1920-yilda avliyo deb e'lon qilingan.12

ÖzME'ga köra, Janna Fransiyaning şimoli-şarqidagi Domremi qişloğida oddiy dehqon oilasida dunyoga kelgan va yoşligidan dindor bölib ulğaygan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning aniq tuğilgan sanasi ma'lum emas, özi ham yoşini noaniq aytgan; otasi Jak d'Ark yigirma gektarça yerga ega bölgan va qişloqda soliq yiğiş, qorovul boşqariş kabi vazifalarni ham bajargan. Rusça Vikipediya esa an'anaviy sana sifatida 6-yanvarni keltiradi. Janna öqiş-yozişni bilmagan, maktublarini boşqalarga aytib yozdirgan.

Bu payt Fransiya oğir ahvolda edi. Rusça Vikipediyaga köra, 1415-yilda Azenkur yonidagi mağlubiyatdan söng Burgundiya gersogi inglizlar bilan ittifoq tuzib Parijni egallagan, 1420-yilgi Trua şartnomasi esa valiahd Karlni taxtdan mahrum qilgan edi.

Janna özini boş farişta Mikoil hamda avliyo Margarita va Yekaterinadan «ovoz» eşitganini, ular unga mamlakatni qutqariş vazifasini yuklaganini aytgan. ÖzME'ga köra, inglizlar Orleanni qamal qilgani haqidagi xabardan söng u Vokuler qal'asi boşliğiga murojaat qilib, uni öz da'vosiga işontirgan. Erkak kiyimini kiyib, qurol taqqan qiz 1429-yil fevralida valiahd Karl huzuriga yetib borgan va uni qat'iy harakatga undagan.

Valiahd unga qöşin berib, qamaldagi şaharga yordamga jönatgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Janna aprel oyida Orleanga kirib kelgan va oradan toqqiz kun ötib inglizlar qamalni taşlab ketgan; ÖzME şaharning ozod qilinişini 1429-yil 8-may bilan belgilaydi. Şundan keyin xalq uni «Orlean qizi» deb atay boşlagan. Luara böyidagi yuriş 18-iyunda Pate yonidagi yirik ğalaba bilan yakunlangan va bu Reymsga yöl oçgan. 1429-yil 17-iyulda Reymsda Karl VII Fransiya qiroli sifatida toj kiygan, Janna esa marosimda uning yonida turgan.

Toj kiydiriş marosimidan keyin omad undan yuz ögira boşlagan: Vikipediya ma'lumotlariga köra, 1429-yil kuzida Parij va La-Şarite qamallari muvaffaqiyatsiz tugagan, saroyda unga işonç susaygan. ÖzME qayd etişiça, oddiy xalq va askarlar orasida obrösi oşib borişi qirol va zodagonlarga yoqmagan, şu sababli uni qömondonlikdan çetlatişgan.

1430-yil bahorida Janna burgundlar qamal qilgan Kompyenni qutqariş uçun ixtiyoriylardan iborat otryad bilan yöl olgan. Şahar ostonasida u burgundlar qöliga asir tuşgan; ÖzME bu voqeani 24-mayga, Vikipediya 23-mayga sanalaydi. ÖzME'ga köra, Burgundiya gersogi asirani inglizlarga ön ming livrga sotgan. Inglizlar uni Ruanga keltirib, episkop Per Koşon raislik qilgan çerkov sudiga topşirgan. Sud uni bid'at va jodugarlikda, jumladan erkak kiyimida yurişda va «iblis vasvasasi»ga ergaşişda ayblagan. 1431-yil 30-mayda Janna Ruanning markaziy maydonida gulxanda yoqilgan; Inglizça Vikipediyaga köra, u şunda taxminan ön toqqiz yoşda bölgan.

Uruş tugaganidan keyin işni qayta körib çiqiş boşlangan va 1456-yilda yangi sud avvalgi hukmni yolğon va qoida buzilişlari bilan çiqarilgan deb bekor qilgan. 1920-yilda Rim papasi Benedikt XV Jannani avliyolar qatoriga qöşgan, ikki yildan söng u Fransiyaning homiy avliyolaridan biri deb e'lon qilingan. Fransuz inqilobidan keyin u millat ramziga aylangan.

ÖzME'ga köra, qatl qilingan joy bugun oq xoç tuşirilgan marmar plita bilan belgilangan. Janna siymosi köplab ilmiy va badiiy asarlarga mavzu bölgan: Fridrix Şillerning «Orlean qizi», Anatol Fransning «Janna d'Ark tarixi», Bernard Şouning «Avliyo Janna» pyesasi şular jumlasidan. Mark Tvenning u haqidagi tarixiy romani 1965-yilda Toşkentda özbek tilida naşr etilgan.