Rus-turk uruşlari

Rus-turk uruşlari — Rossiya (avval Rus podşoligi, 1721-yildan Rossiya imperiyasi) bilan Usmonli imperiyasi örtasida bir neça asr davomida takrorlangan harbiy töqnaşuvlar. ÖzME bu turkumni 18–19-asrlardagi oltita uruş bilan çeklab, ularning asosiy sababini Qora dengiz va unga tutaş yerlar ustidan hukmronlik uçun kuraş deb körsatadi. Rusça Vikipediya esa töqnaşuvlarni kengroq — 1568-yildan 1918-yilgaça bölgan 351 yillik davr içida köradi: bu muddatning 69 yili uruş holatida ötgan, ikki uruş örtasidagi tanaffus örtaça 25 yilni taşkil etgan.1

Rusça Vikipediyaga köra, ikki davlat Qora dengiz böyi va Kavkaz, dengiz bögozlaridan kemalarning ötiş huquqi, Usmonli yerlaridagi xristianlarning huquqlari va ular ustidan rus podşosining homiyligi uçun kuraşgan. 19-asrning ikkinçi yarmida masala Bolqon xalqlarini usmonli hukmronligidan ajratib, Rossiya ta'sir doirasiga kiritiş — «Şarq masalasi» tusini olgan. 1774-yilgaça Usmonlilarga tobe Qrim xonligi ham bu uruşlarda doimiy iştirok etgan.

Rusça Vikipediya ilk töqnaşuv sifatida 1568–1570-yillardagi uruşni körsatadi. 1672–1681-yillarda tomonlar Dneprning öng sohilidagi Ukraina uçun kuraşgan, uruş Boğçasaroy sulhi bilan tugagan. 1686–1700-yillarda Rossiya Usmonlilarga qarşi Yevropa davlatlarining Muqaddas ittifoqiga qöşilgan. 1710–1713-yillardagi uruşda Pyotr I ning Prut yurişi muvaffaqiyatsiz keçgan: 1711-yil iyulda rus armiyasi qurşovda qolib, sulh evaziga Azovni qaytarib berişga majbur bölgan.

ÖzME bu davrdagi oltita uruşni quyidagiça tavsiflaydi:

• 1735–1739-yillar. Rossiya Avstriya bilan birga Qora dengizga çiqiş va Qrim xonligi yurişlariga barham beriş uçun uruşgan. Rus qöşinlari Azov, Oçakov, Xotin va Yassini olgan, Belgrad sulhiga köra Azov Rossiyaga qaytgan.
• 1768–1774-yillar. Rossiya qöşinlarini Polşadan çiqarmagani bahonasida Turkiya uruş oçgan. Larga va Kagul janglarida, Çesma dengiz jangida ruslar ğolib çiqqan. Kuçuk-Qaynarja sulhi Rossiyaga janubiy Ukrainaning bir qismini va Qora dengizda erkin suzişni bergan.
• 1787–1791-yillar. Turkiya Qrimni qaytarib oliş maqsadida uruş boşlagan. A. V. Suvorov Kinburn, Fokşani, Rimnik va Izmailda, F. F. Uşakov boşçiligidagi flot Kaliakriyada ğalaba qozongan. Yassi sulhi Qrimning Rossiya tarkibiga ötganini tasdiqlagan, çegara Dnestr böylab belgilangan.
• 1806–1812-yillar. Turkiya Kavkaz va Qora dengiz şimolidagi yerlarni qaytarişga urinib uruş oçgan. Harbiy ğalabalar va M. I. Kutuzovning diplomatik mahorati natijasida Buxarest sulhi tuzilib, Bessarabiya Rossiyaga ötgan.
• 1828–1829-yillar. Grek ozodlik qözğoloni keltirib çiqargan inqiroz fonida boşlangan. Ruslar Kavkazda Kars va Erzurumni olgan, Bolqonda Konstantinopol yaqinlarigaça yetib borgan. Adrianopol sulhiga köra, Kavkazning Qora dengiz sohili Rossiyaga ötgan, Gretsiya mustaqil bölgan, Moldaviya, Valaxiya va Serbiya muxtoriyat olgan.
• 1877–1878-yillar. Bolqondagi milliy harakatlar kuçaygan paytda boşlangan. Şipka va Plevna janglari, Karsning olinişi, Bolqon toğlaridan qişda ötiş va Adrianopolning egallanişi uruşning asosiy voqealari bölgan. San-Stefano sulhi şartlarini Berlin kongressi qayta körib çiqqan: Ruminiya, Serbiya va Çernogoriya mustaqillikka erişgan, Bolgariya usmonli hokimiyatidan ozod bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1853–1856-yillardagi Qrim uruşi ham ayni qarama-qarşilikning davomi bölib, Rossiya uçun mağlubiyat bilan tugagan. Söngi töqnaşuv Birinçi jahon uruşi yillarida Kavkaz frontida bölib ötgan (1914–1918). Bu Yevropa tarixidagi eng uzoq davom etgan qarama-qarşiliklardan biri bölgan: Prut yurişi va Qrim uruşidan taşqari aksariyat töqnaşuvlar Usmonli imperiyasining zaiflaşişi va Rossiyaning yirik Yevropa davlati sifatida mustahkamlanişi bilan yakunlangan.