Idiku
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Idiku (Idiku ibn Qutluğ Qabo; rus solnomalarida Edigey, Yedigey; 1352–1419) — manğit beklaridan çiqqan davlat arbobi va sarkarda, Nöğay Ördasining asosçisi, bir neça yil davomida Oltin Ördaning amaldagi hukmdori. ÖzME'ga köra, u 1396-yildan Nöğay Örda xoni, 1397-yildan Oltin Ördada amiri laşkar bölgan va 1399–1412-yillarda davlatni amalda özi boşqargan. Rusça Vikipediya uni Oltin Örda beklarbegi, Manğit yurti va keyinçalik Nöğay Ördasini boşqargan sulolaning asosçisi sifatida tavsiflaydi.1
Amir Temur xizmatida
13Rusça Vikipediyaga köra, Idiku turkiy-möğul manğit qabilasidan bölgan beklarbegi Baltiçoqning öğli edi. ÖzME ma'lumotiga köra, 1377-yilda u Oltin Örda xoni Örusxonning ta'qibidan qoçib Amir Temur huzuriga kelgan va uning qöşinida amir bölib xizmat qila boşlagan. 1391-yilda Temurning Töxtamişga qarşi yurişida qatnaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, Töxtamiş tor-mor etilgaç, Idiku boşqa amirlar bilan birga qöşin töplaş bahonasida yurtiga qaytişga ruxsat olgan va keyin mustaqil siyosat yurita boşlagan.
Oltin Ördadagi hokimiyati
13ÖzME'ga köra, 1396-yilda Idiku Idil (Volga) va Yoyiq (Ural) daryolari oraliğida Oltin Ördadan mustaqil Nöğay Örda davlatini tuzgan. 1397-yilda Oltin Ördani egallab, Örusxonning nabirasi Temur Qutluğni rasman taxtga ötqazgan, biroq haqiqiy hokimiyatni özida saqlagan; buning uçun ensiklopediya ma'lumotiga köra, yigirma öğlini davlatning turli viloyatlariga noib qilib tayinlagan. Temur Qutluğ vafotidan keyin (1399) Idiku taxtga Şodibekni çiqargan; ÖzME uni Temur Qutluğning öğli, rusça Vikipediya esa ukasi deb körsatadi. Şodibek Töxtamiş bilan til biriktirib Idikuga qarşi çiqqan, ammo yengilib Darbandga qoçgan, söng taxtga uning öğli Pölod Sulton ötqazilgan.
1399-yilda Idiku Litva knyazi Vitovt va uning panohiga qoçgan Töxtamişning birlaşgan qöşinini Vorskla daryosi böyidagi jangda tor-mor keltirgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu ğalabadan keyin u Töxtamiş bilan uzoq kuraş olib borgan va 1406-yilda Töxtamiş halok bölgan. Şu davrda Idiku bir neça yilga Xorazmni ham egallagan.
Rusga yuriş va sönggi yillari
13ÖzME'ga köra, 1408-yilda Idiku Oltin Ördaga xiroj tölaşdan boş tortgan Rus yerlariga bostirib kirgan, Serpuxov, Dmitrov, Rostov, Pereyaslavl, Nijniy Novgorod va boşqa şaharlarni vayron qilgan, Moskvani esa qamal qilib, katta tovon olgandan keyin ortga qaytgan. 1410–1412-yillarda Oltin Örda şahzodalari örtasidagi taxt kuraşi natijasida hokimiyatdan ayrilib Xorazmga ketgan, biroq 1414-yilda Şohrux uni u yerdan quvib çiqargan. 1419-yilda Töxtamişning öğillari Karimberdi va Qodirberdi bilan bölgan jangda halok bölgan.
Xotirasi
13ÖzME qayd etişiça, özbek, qozoq, turkman, nöğay, tatar va boşqa turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan «Idiku» («Edigey») dostoni aynan şu tarixiy şaxs haqida. Rusça Vikipediyaga köra, Urusovlar va Yusupovlar knyazlik xonadonlari erkak avlod çizigi böyiça Idikuga borib taqaladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Idiku // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3949 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAIdiku. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3949
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3949
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Едигейru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 4-jild, 51–52-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 51–52-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.